หมึกยักษ์ฉลาดแค่ไหน — สมองกระจายตามแขน และพรางตัวระดับโลก

ถ้าเอเลี่ยนมีอยู่ในทะเลของเรา — หลายนักวิทยาศาสตร์ชี้ไปที่หมึกเป็นอันดับแรกๆ

ความฉลาดที่ดูได้จากพฤติกรรม

• เปิดฝาขวด / แก้กล่องเพื่อหาอาหารในงานทดลองหลายชิ้น
• ใช้สิ่งของเป็นที่กำบังชั่วคราว
• จดจำคนและเส้นทางในที่เลี้ยงได้ในบางกรณี

ทำไมถึงสำคัญต่อทะเล

หมึกเป็นทั้งผู้ล่าและเหยื่อในห่วงโซ่อาหาร การเข้าใจพฤติกรรมช่วยอนุรักษ์และการประมงที่ยั่งยืน

สมองเก้าก้อน หัวใจสามดวง เลือดสีฟ้า

โครงสร้างร่างกายของหมึกยักษ์ต่างจากสัตว์ที่เราคุ้นเคยแทบทุกอย่าง

• เซลล์ประสาทส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ในหัว แต่กระจายอยู่ตามแขนทั้งแปด จึงมักถูกอธิบายว่ามีสมองศูนย์กลางหนึ่งก้อนและปมประสาทประจำแขนอีกแปดชุด
• มีหัวใจสามดวง สองดวงสูบเลือดไปที่เหงือก อีกดวงสูบไปเลี้ยงร่างกาย และดวงหลักจะหยุดเต้นขณะว่ายน้ำ ซึ่งเป็นเหตุผลที่หมึกยักษ์ชอบคลานมากกว่าว่าย เพราะว่ายแล้วเหนื่อยกว่า
• เลือดเป็นสีน้ำเงิน เพราะใช้ฮีโมไซยานินที่มีทองแดงเป็นตัวขนส่งออกซิเจน แทนฮีโมโกลบินที่มีเหล็กแบบสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ซึ่งทำงานได้ดีกว่าในน้ำเย็นและออกซิเจนต่ำ
• ไม่มีกระดูกเลย ส่วนที่แข็งที่สุดคือจะงอยปากคล้ายปากนกแก้ว จึงมุดผ่านช่องที่เล็กกว่าตัวเองได้มาก

พรางตัวได้ระดับโลก ทั้งที่น่าจะตาบอดสี

นี่คือปริศนาที่น่าสนใจที่สุดเรื่องหนึ่ง หมึกยักษ์เปลี่ยนสีและลวดลายให้กลมกลืนกับพื้นหลังได้ในเสี้ยววินาที ทั้งที่งานวิจัยชี้ว่าดวงตาของมันมีตัวรับแสงเพียงชนิดเดียว ซึ่งตามหลักแล้วควรแยกสีไม่ได้

สมมติฐานที่ได้รับความสนใจคือ ผิวหนังของมันมีโปรตีนรับแสงกระจายอยู่ทั่วตัว ทำให้ในแง่หนึ่งมัน "เห็น" แสงด้วยผิวหนังได้ด้วย ไม่ใช่ด้วยตาอย่างเดียว

ระบบเปลี่ยนสีทำงานด้วยเซลล์สามชั้นซ้อนกัน

นอกจากสีแล้ว หมึกยักษ์ยังเปลี่ยนพื้นผิวหนังให้เป็นตุ่มหรือหนามได้ด้วย ทำให้เลียนแบบหิน ปะการัง หรือสาหร่ายได้ทั้งสีและผิวสัมผัส

แขนที่ตัดสินใจได้เอง

เพราะเซลล์ประสาทส่วนใหญ่อยู่ที่แขน แขนแต่ละข้างจึงจัดการงานเฉพาะหน้าได้ในระดับหนึ่งโดยไม่ต้องรอคำสั่งจากสมองกลาง เช่น คลำหาซอกหิน หรือคลี่ปุ่มดูดจับเหยื่อ

ปุ่มดูดแต่ละปุ่มมีตัวรับสัมผัสและตัวรับสารเคมี ทำให้หมึกยักษ์ "ชิมรส" สิ่งที่แตะได้โดยไม่ต้องเอาเข้าปาก ซึ่งมีประโยชน์มากเวลาคลำหาอาหารในซอกที่มองไม่เห็น

ฉลาดขนาดนี้ แต่ทำไมอายุสั้น

หมึกยักษ์ส่วนใหญ่มีอายุเพียงราวหนึ่งถึงสองปี และตายหลังจากสืบพันธุ์เพียงครั้งเดียว ตัวเมียจะเฝ้าไข่โดยแทบไม่กินอะไรจนกระทั่งไข่ฟัก แล้วจึงตายลง

ผลที่ตามมาคือความรู้ไม่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น เพราะลูกหมึกไม่เคยได้เจอแม่ ทุกสิ่งที่หมึกยักษ์ตัวหนึ่งเรียนรู้มาตลอดชีวิตจึงจบลงพร้อมกับตัวมัน นี่เป็นเหตุผลสำคัญที่นักวิทยาศาสตร์มองว่าความฉลาดของหมึกยักษ์เป็นเส้นทางวิวัฒนาการที่แยกออกจากสัตว์มีกระดูกสันหลังโดยสิ้นเชิง และเป็นตัวอย่างที่ใกล้เคียงที่สุดกับคำถามว่าสติปัญญาแบบอื่นจะหน้าตาเป็นอย่างไร

คำถามที่พบบ่อย

หมึกยักษ์กับหมึกทั่วไปต่างกัน?

ขนาดและชนิดต่างกัน แต่หลายความสามารถเรื่องประสาท/พรางตัวคล้ายในกลุ่ม cephalopod

กินหมึกกระทบไหม?

การบริโภคต้องดูแหล่งที่มาและความยั่งยืนของประมง

อ่านต่อ: พะยูนไทย · สัตว์โลก

แหล่งอ้างอิง

• National Geographic / Smithsonian — octopus
• งานวิจัยพฤติกรรม cephalopod (สรุปสาธารณะ)