ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ — 3 ประเทศวงแหวนไฟที่ไทยต้องจับตา

สามประเทศนี้อยู่บนวงแหวนแห่งไฟหนาแน่นที่สุดในเอเชีย และเป็นสามประเทศที่คนไทยบินไปมากที่สุดด้วย — ความเสี่ยงของเขาจึงกลายเป็นเรื่องของเราโดยอัตโนมัติ

ทำไมต้องเป็นสามประเทศนี้

ไทยอยู่นอกวงแหวนแห่งไฟ จึงไม่มีภูเขาไฟมีพลังและไม่เจอแผ่นดินไหวขนาด M8–9 โดยตรง แต่เราเชื่อมกับสามประเทศนี้ในทางที่ทำให้เหตุการณ์ของเขาส่งผลถึงเราจริง ผ่านสามช่องทาง

• คนเดินทาง — ญี่ปุ่นเป็นจุดหมายอันดับต้นของคนไทย ส่วนอินโดนีเซียและฟิลิปปินส์มีทั้งนักท่องเที่ยว นักเรียน และแรงงานไทย
• เส้นทางบิน — เถ้าภูเขาไฟทำให้เที่ยวบินถูกยกเลิกหรือเปลี่ยนเส้นทางได้ แม้อากาศจะแจ่มใส เพราะเถ้าทำลายเครื่องยนต์เจ็ท
• ห่วงโซ่การผลิต — ญี่ปุ่นเป็นแหล่งชิ้นส่วนสำคัญของอุตสาหกรรมยานยนต์และอิเล็กทรอนิกส์ที่ไทยประกอบ เหตุใหญ่ที่นั่นสะเทือนถึงโรงงานในไทยภายในไม่กี่สัปดาห์

ที่สำคัญคือสิ่งที่ ไม่ ใช่ความเสี่ยง — สึนามิจากสามประเทศนี้แทบไม่มีทางถึงชายฝั่งไทย เพราะฝั่งอันดามันรับคลื่นจากมหาสมุทรอินเดีย ส่วนอ่าวไทยเป็นทะเลกึ่งปิดตื้น ข่าวแผ่นดินไหวใหญ่ที่ญี่ปุ่นจึงไม่ใช่เหตุให้ต้องอพยพจากหาดในไทย

ญี่ปุ่น — ประเทศที่โลกใช้เป็นมาตรฐาน

ญี่ปุ่นตั้งอยู่บนจุดที่แผ่นเปลือกโลกสี่แผ่นมาบรรจบกัน ทำให้เป็นหนึ่งในประเทศที่มีแผ่นดินไหวถี่ที่สุดในโลก และเป็นประเทศที่ลงทุนกับการรับมือมากที่สุดตามไปด้วย

เหตุการณ์ที่เปลี่ยนทุกอย่างคือแผ่นดินไหวโทโฮกุเมื่อ 11 มีนาคม 2554 ขนาด M9.1 ซึ่งตามข้อมูลของ USGS จัดเป็นแผ่นดินไหวที่ใหญ่เป็นอันดับต้นๆ เท่าที่มีการตรวจวัดในประวัติศาสตร์ สึนามิที่ตามมาสร้างความเสียหายมหาศาลและนำไปสู่วิกฤตโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟุกุชิมะ

สิ่งที่ไทยเรียนรู้ได้จากญี่ปุ่นมีสองเรื่องหลัก อย่างแรกคือ ระบบเตือนล่วงหน้า ซึ่งอาศัยหลักที่ว่าคลื่น P เดินทางเร็วกว่าคลื่น S ที่สร้างความเสียหาย ระบบจึงตรวจจับคลื่นแรกแล้วส่งสัญญาณเข้ามือถือทุกเครื่องในพื้นที่ก่อนแรงสั่นจริงจะมาถึงไม่กี่วินาทีถึงหลายสิบวินาที เวลาสั้นๆ นั้นพอให้รถไฟหยุด โรงงานตัดไฟ และคนเข้าที่กำบัง

อย่างที่สองคือ มาตรฐานอาคาร ที่บังคับใช้จริงและปรับปรุงต่อเนื่องหลังทุกเหตุการณ์ใหญ่ นี่คือเหตุผลที่แผ่นดินไหวขนาดเดียวกันในญี่ปุ่นกับในประเทศที่มาตรฐานอ่อนกว่า ให้จำนวนผู้เสียชีวิตต่างกันเป็นสิบเท่า

สำหรับคนไทยที่ไปญี่ปุ่น สิ่งที่ควรทำคือเปิดรับการแจ้งเตือนฉุกเฉินในมือถือไว้ อ่านคู่มือแผ่นดินไหวในห้องพักสักครั้ง และจำไว้ว่าคนญี่ปุ่นจะทำตามขั้นตอนอย่างเป็นระบบ การทำตามเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นคือทางที่ปลอดภัยที่สุด

อินโดนีเซีย — ภูเขาไฟมากที่สุดในโลก

อินโดนีเซียเป็นประเทศที่มีภูเขาไฟมีพลังมากที่สุดในโลก และอยู่บนแนวร่องมุดตัวซุนดาซึ่งเป็นแนวเดียวกับที่ก่อเหตุสึนามิ 2547 ในฐานข้อมูลของ Smithsonian ปีนี้มีการปะทุที่คาบเกี่ยวอยู่หลายลูก รวมถึง เลโวโตบี และ เลโวโตล็อก

สิ่งที่ทำให้อินโดนีเซียต่างจากญี่ปุ่นในสายตาคนไทยคือ อินโดนีเซียเป็นประเทศเดียวในสามที่ความเสี่ยงสึนามิ เกี่ยวกับไทยโดยตรง เพราะร่องซุนดาทอดยาวทางตะวันตกของสุมาตรา ซึ่งเป็นทิศที่ส่งคลื่นถึงฝั่งอันดามันได้จริงตามที่เกิดขึ้นในปี 2547

ดังนั้นเวลาอ่านข่าวแผ่นดินไหวอินโดนีเซีย ต้องดูให้ละเอียดว่าเกิดทางฝั่งไหน ถ้าเกิดทางตะวันตกของสุมาตราในมหาสมุทรอินเดียและขนาดใหญ่ นั่นคือเรื่องที่ฝั่งอันดามันต้องติดตาม แต่ถ้าเกิดแถบชวาตะวันออก สุลาเวสี หรือปาปัว ผลต่อไทยแทบไม่มี

ฟิลิปปินส์ — ใกล้ที่สุดและกระทบเที่ยวบินบ่อยที่สุด

ฟิลิปปินส์อยู่ใกล้ไทยที่สุดในสามประเทศ และเป็นประเทศที่เจอทั้งแผ่นดินไหว ภูเขาไฟ และไต้ฝุ่นพร้อมกัน ภูเขาไฟที่เป็นข่าวบ่อยที่สุดคือ มายอน ซึ่งอยู่ในรายการที่มีการปะทุคาบเกี่ยวปีนี้ตามฐานข้อมูล Smithsonian

ผลกระทบที่คนไทยเจอจริงที่สุดจากฟิลิปปินส์ไม่ใช่แรงสั่นหรือสึนามิ แต่คือ การบิน เมื่อภูเขาไฟปะทุและมีการออกประกาศ VONA ซึ่งเป็นระบบเตือนภัยเถ้าภูเขาไฟสำหรับการบิน เที่ยวบินในภูมิภาคอาจถูกยกเลิกหรือเปลี่ยนเส้นทาง แม้ท้องฟ้าจะดูปกติ เพราะเถ้าภูเขาไฟเป็นผงหินละเอียดที่หลอมติดใบพัดเครื่องยนต์เจ็ทและทำให้ดับกลางอากาศได้

อีกจุดที่ควรรู้คือฟิลิปปินส์มีภูเขาไฟตาอัลอยู่ใกล้กรุงมะนิลามาก การปะทุของตาอัลจึงกระทบสนามบินหลักและการเดินทางของคนจำนวนมากได้ทันที

เทียบสามประเทศในมุมของคนไทย

สรุป

ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย และฟิลิปปินส์ อยู่บนวงแหวนแห่งไฟและเจอเหตุการณ์เป็นประจำ ซึ่งเป็นเรื่องปกติของภูมิศาสตร์ ไม่ใช่สัญญาณว่าโลกกำลังผิดปกติ

สิ่งที่คนไทยควรจับตาต่างกันไปในแต่ละประเทศ ญี่ปุ่นให้ดูที่บทเรียนด้านมาตรฐานอาคารและระบบเตือนล่วงหน้า รวมถึงผลต่อห่วงโซ่การผลิต อินโดนีเซียให้ดูว่าเหตุเกิดฝั่งตะวันตกของสุมาตราหรือไม่ เพราะนั่นคือทิศที่กระทบฝั่งอันดามันได้จริง ส่วนฟิลิปปินส์ให้ดูที่ประกาศ VONA ซึ่งกระทบเที่ยวบินโดยตรง

คำถามที่พบบ่อย

แผ่นดินไหวที่ญี่ปุ่นทำให้เกิดสึนามิที่ไทยได้ไหม

ในทางปฏิบัติแทบเป็นไปไม่ได้ พลังงานสึนามิเดินทางเป็นลำและถูกแผ่นดินกับหมู่เกาะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กั้นไว้เกือบทั้งหมด ฝั่งอันดามันของไทยรับคลื่นจากมหาสมุทรอินเดียเป็นหลัก โดยเฉพาะร่องมุดตัวซุนดาทางตะวันตกของสุมาตรา

ถ้าจองตั๋วไปญี่ปุ่นแล้วมีข่าวแผ่นดินไหว ควรยกเลิกไหม

ส่วนใหญ่ไม่จำเป็น ญี่ปุ่นมีแผ่นดินไหวเล็กถึงปานกลางเป็นประจำและระบบรองรับได้ดี สิ่งที่ควรทำคือเช็กประกาศจากสายการบินและสถานทูตโดยตรง ดูว่าพื้นที่ที่จะไปได้รับผลกระทบหรือไม่ แทนที่จะตัดสินจากพาดหัวข่าว หากเป็นเหตุใหญ่จริง สายการบินและที่พักจะมีนโยบายเปลี่ยนแปลงการจองให้เอง

เถ้าภูเขาไฟทำให้เที่ยวบินยกเลิกได้จริงหรือ ทั้งที่ฟ้าใส

จริง เถ้าภูเขาไฟคือผงหินละเอียดที่มองไม่เห็นด้วยเรดาร์สภาพอากาศทั่วไป เมื่อผ่านเข้าเครื่องยนต์เจ็ทที่ร้อนจัด มันจะหลอมแล้วเกาะตัวบนใบพัด ทำให้เครื่องยนต์ดับได้ สายการบินจึงหลีกเลี่ยงกลุ่มเถ้าอย่างเคร่งครัดตามประกาศ VONA แม้ทัศนวิสัยจะดี

ทำไมแผ่นดินไหวขนาดเท่ากันในแต่ละประเทศถึงมีคนตายต่างกันมาก

ปัจจัยหลักคือมาตรฐานอาคารและการบังคับใช้ ความหนาแน่นประชากร ความลึกของแผ่นดินไหว เวลาที่เกิด และคุณภาพของระบบเตือนภัยกับการซ้อมรับมือ นี่คือเหตุผลที่ญี่ปุ่นซึ่งเจอแผ่นดินไหวมากที่สุดกลับมีอัตราการเสียชีวิตต่อเหตุการณ์ต่ำกว่าหลายประเทศ

แหล่งอ้างอิง

• USGS Earthquake Catalog — ขนาดและรายละเอียดของเหตุการณ์ที่อ้างถึง รวมถึงโทโฮกุ 2554
• Smithsonian Institution — Global Volcanism Program — รายการการปะทุที่คาบเกี่ยวปีปัจจุบัน
• ระบบ VONA (Volcano Observatory Notice for Aviation) — ประกาศเถ้าภูเขาไฟสำหรับการบิน
• ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ (NDWC) — เกณฑ์การเตือนภัยสึนามิสำหรับชายฝั่งไทย

อ่านต่อ: วงแหวนแห่งไฟเรียลไทม์ · เช็กลิสต์คนไทยเมื่อแผ่นดินไหวใหญ่ · แผ่นดินไหวใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์