September มาจากคำละติน septem ที่แปลว่าเจ็ด October มาจาก octo แปลว่าแปด November มาจาก novem แปลว่าเก้า และ December มาจาก decem แปลว่าสิบ แต่ทั้งสี่เดือนนี้กลับเป็นเดือนที่ 9 ถึง 12 ตัวเลขเลื่อนไปสองตำแหน่งได้อย่างไร
ปฏิทิน 10 เดือนของโรมยุคแรก
ตามที่นักเขียนโรมันรุ่นหลังบันทึกไว้ ปฏิทินแรกของโรมถูกยกให้เป็นผลงานของ โรมุลุส ผู้ก่อตั้งกรุงโรมในตำนาน ปฏิทินนี้มี 10 เดือน รวม 304 วัน เริ่มต้นที่เดือนมีนาคมซึ่งเป็นช่วงต้นฤดูใบไม้ผลิ ฤดูทำนาและฤดูออกศึก
ที่น่าแปลกคือ ช่วงกลางฤดูหนาวราว 60 วันไม่ได้ถูกนับเป็นเดือนใดเลย อาจเพราะเป็นช่วงที่งานเกษตรหยุดพัก
ควรบอกด้วยว่า นักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงกันว่าปฏิทินแบบนี้มีอยู่จริงตามรูปแบบที่บันทึกไว้หรือไม่ เพราะแหล่งข้อมูลเขียนขึ้นหลังจากนั้นหลายร้อยปี แต่ชื่อเดือนที่เป็นตัวเลขเป็นหลักฐานชัดเจนว่าครั้งหนึ่งปีของโรมันเริ่มนับจากเดือนมีนาคม
| ลำดับเดิม | ชื่อละติน | ที่มาของชื่อ | ปัจจุบัน |
|---|---|---|---|
| 1 | Martius | มาร์ส เทพเจ้าแห่งสงคราม | มีนาคม (3) |
| 2 | Aprilis | ยังถกเถียง อาจมาจากคำว่าเปิด หรือผลิบาน | เมษายน (4) |
| 3 | Maius | มักโยงกับเทพีไมอา | พฤษภาคม (5) |
| 4 | Iunius | มักโยงกับเทพีจูโน | มิถุนายน (6) |
| 5 | Quintilis → Iulius | ห้า → จูเลียส ซีซาร์ | กรกฎาคม (7) |
| 6 | Sextilis → Augustus | หก → จักรพรรดิออกัสตัส | สิงหาคม (8) |
| 7 | September | เจ็ด | กันยายน (9) |
| 8 | October | แปด | ตุลาคม (10) |
| 9 | November | เก้า | พฤศจิกายน (11) |
| 10 | December | สิบ | ธันวาคม (12) |
นูมาเพิ่มสองเดือนให้ครบปี
กษัตริย์องค์ที่สองของโรมตามตำนานคือ นูมา ปอมปิลิอุส ได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้ปฏิรูปปฏิทิน โดยเพิ่มสองเดือนเข้ามาเติมช่วงฤดูหนาวที่เคยว่างเปล่า
- Ianuarius (มกราคม) — ตั้งตามเทพเจ้าเจนัส เทพสองหน้าผู้ดูแลประตูและจุดเริ่มต้น ใบหน้าหนึ่งมองอดีต อีกใบหน้ามองอนาคต
- Februarius (กุมภาพันธ์) — มาจาก februa พิธีชำระล้างที่จัดในเดือนนี้
ปีจึงยาวขึ้นเป็นราว 355 วัน ใกล้เคียงกับปีทางจันทรคติ และเพื่อไม่ให้ฤดูกาลเคลื่อนไปเรื่อย ๆ ชาวโรมันจะแทรกเดือนพิเศษเข้าไปในบางปี ส่วนคำถามว่าในช่วงแรกมกราคมกับกุมภาพันธ์อยู่ต้นปีหรือท้ายปี นักประวัติศาสตร์ก็ยังเห็นไม่ตรงกัน
ปี 153 ก่อนคริสตกาล: วันที่มกราคมกลายเป็นต้นปี
ชาวโรมันไม่ได้นับปีด้วยตัวเลขแบบเรา แต่เรียกปีตามชื่อ กงสุล สองคนที่ได้รับเลือกให้ดำรงตำแหน่งสูงสุดในปีนั้น วันที่กงสุลเข้ารับตำแหน่งจึงทำหน้าที่เป็นวันเริ่มปีในทางปฏิบัติ
ในปี 153 ก่อนคริสตกาล มีการเปลี่ยนให้กงสุลเริ่มดำรงตำแหน่งวันที่ 1 มกราคม คำอธิบายที่มักถูกยกมาคือความจำเป็นทางการทหาร เพื่อให้แม่ทัพคนใหม่เดินทางไปรับมือสงครามในคาบสมุทรไอบีเรียได้เร็วขึ้น
จากจุดนั้น มกราคมกลายเป็นเดือนแรกของปีการเมือง แต่ชื่อ September ถึง December ยังถูกใช้ต่อไปตามความเคยชิน ทั้งที่ลำดับจริงเลื่อนไปแล้ว
หลักฐานที่ยังเหลือ: ปฏิทินบนผนังจากเมืองอันซีโอ
ในปี 1915 มีการค้นพบปฏิทินที่วาดบนผนังปูนในเมืองอันซีโอ (ชื่อโบราณคือแอนติอุม) ทางใต้ของกรุงโรม เรียกว่า Fasti Antiates Maiores สร้างขึ้นระหว่าง 84 ถึง 55 ปีก่อนคริสตกาล และเป็น ปฏิทินโรมันเพียงชิ้นเดียวที่รู้จักจากยุคก่อนการปฏิรูปของจูเลียส ซีซาร์ ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์ Palazzo Massimo alle Terme ในกรุงโรม
ปฏิทินนี้แสดงให้เห็นว่าก่อนการปฏิรูป ปีของโรมันมี 12 เดือนและมีเดือนแทรก ส่วนเดือนที่ห้าและหกยังใช้ชื่อตัวเลขเดิม
ซีซาร์ ออกัสตัส และตำนานที่ไม่จริง
ปฏิทินที่ต้องแทรกเดือนเองทำให้เกิดปัญหา เพราะการตัดสินใจแทรกหรือไม่แทรกบางครั้งมีเรื่องการเมืองเข้ามาเกี่ยว ฤดูกาลในปฏิทินจึงคลาดจากฤดูกาลจริงไปเรื่อย ๆ
จูเลียส ซีซาร์ จึงปฏิรูปปฏิทินในปี 46 ก่อนคริสตกาล ให้หนึ่งปีมี 365 วัน และเพิ่มหนึ่งวันทุกสี่ปี เรียกว่า ปฏิทินจูเลียน ต่อมาในปี 44 ก่อนคริสตกาล เดือน Quintilis ถูกเปลี่ยนชื่อเป็น Iulius เพื่อเป็นเกียรติแก่ซีซาร์ และในปี 8 ก่อนคริสตกาล Sextilis ถูกเปลี่ยนเป็น Augustus ตามชื่อจักรพรรดิออกัสตัส
ปฏิทินจูเลียนยาวกว่าปีสุริยคติจริงเล็กน้อย ผ่านไปหลายศตวรรษจึงคลาดไปหลายวัน ในปี ค.ศ. 1582 สมเด็จพระสันตะปาปาเกรกอรีที่ 13 จึงปรับแก้เป็น ปฏิทินเกรกอเรียน ที่ใช้กันทั่วโลกในปัจจุบัน โดยตัดวันออกไป 10 วัน วันถัดจาก 4 ตุลาคม 1582 จึงเป็นวันที่ 15 ตุลาคม
แล้วชื่อเดือนไทยมาจากไหน
ชื่อเดือนไทยไม่มีปัญหาตัวเลขเลื่อนแบบนี้ เพราะ ไม่ได้ตั้งตามลำดับ แต่ตั้งตามราศี รวมกับคำลงท้ายที่บอกจำนวนวัน
- -คม (อาคม แปลว่า มาถึง) — เดือนที่มี 31 วัน เช่น มกราคม กรกฎาคม ตุลาคม
- -ยน (อายน แปลว่า มาถึง) — เดือนที่มี 30 วัน เช่น เมษายน กันยายน
- -พันธ์ — ใช้กับกุมภาพันธ์เดือนเดียว
กันยายน จึงมาจาก กันย์ คือราศีกันย์ รวมกับ อายน แปลตรงตัวว่า การมาถึงของราศีกันย์
ไทยเริ่มใช้ปฏิทินสุริยคติแบบนี้ในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยในตอนแรกเริ่มปีใหม่วันที่ 1 เมษายน ต่อมาจึงเปลี่ยนมาเริ่มปีวันที่ 1 มกราคม ตั้งแต่ พ.ศ. 2484 ผลที่ตามมาคือ ปี พ.ศ. 2483 มีเพียง 9 เดือน ตั้งแต่เมษายนถึงธันวาคม
คำถามที่พบบ่อย
ภาษาอื่นก็เจอปัญหาเดียวกันไหม?
ภาษาในยุโรปส่วนใหญ่รับชื่อเดือนมาจากละติน จึงมีชื่อเดือนที่ตัวเลขไม่ตรงลำดับเหมือนกัน เช่น ภาษาฝรั่งเศส สเปน และเยอรมัน
ทำไมกุมภาพันธ์สั้นที่สุด?
เกี่ยวข้องกับการที่กุมภาพันธ์เคยเป็นเดือนสุดท้ายหรือเดือนสำหรับพิธีชำระล้างในปฏิทินโรมัน และเป็นเดือนที่ใช้แทรกวันเพื่อปรับปฏิทิน รายละเอียดที่แน่ชัดยังมีการถกเถียง แต่ไม่ได้เกี่ยวกับออกัสตัสตามตำนานที่เล่ากัน
อ่านต่อ
แหล่งอ้างอิง
- Encyclopaedia Britannica — Roman calendar, Julian calendar และ Fasti Antiates
- Wikipedia — Roman calendar และ Fasti Antiates Maiores
- LacusCurtius / Encyclopaedia Romana (University of Chicago) — Fasti Antiates
- Wikipedia (ภาษาไทย) — ปฏิทินสุริยคติไทย และ วันขึ้นปีใหม่ในประเทศไทย
