ศาสตร์พระราชาคืออะไร — 4,877 โครงการ และหลักคิดที่อยู่เบื้องหลัง

ถ้าให้เดาว่าโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริมีกี่โครงการ คนส่วนใหญ่จะตอบหลักร้อย

คำตอบจริงคือ 4,877 โครงการ ตามข้อมูลที่รวบรวมถึงเดือนกรกฎาคม 2563

ตัวเลขนี้ใหญ่จนจินตนาการไม่ออก และนั่นคือปัญหา — เพราะเมื่อมองไม่เห็นภาพรวม เราก็เห็นแต่โครงการเดี่ยว ๆ ที่ไม่ต่อกัน ซีรีส์นี้จึงเริ่มจากการจัดระเบียบก่อนว่าทั้งหมดนี้แบ่งเป็นอะไรบ้าง และมีหลักคิดอะไรอยู่เบื้องหลัง

ตัวเลขที่ต้องอ่านให้ถูก

ก่อนอื่นต้องทำความเข้าใจตัวเลขนี้ให้ตรงกัน

• ตัวเลข 4,877 โครงการ เป็นข้อมูลณ เดือนกรกฎาคม 2563
• ครอบคลุมโครงการในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระบรมวงศ์ รวม 6 พระองค์
• จะพบตัวเลขอื่นในแหล่งอื่น เช่น 4,741 ซึ่งต่างกันตามปีที่นับและขอบเขตที่รวม

เวลาอ้างตัวเลขนี้จึงควรระบุปีและขอบเขตทุกครั้ง ไม่อย่างนั้นจะกลายเป็นข้อมูลที่เถียงกันไม่จบ

แบ่งเป็น 8 ประเภท

สำนักงาน กปร. จัดประเภทโครงการไว้ดังนี้

สังเกตว่าประเภทที่มากที่สุดคือแหล่งน้ำ ซึ่งไม่ใช่เรื่องบังเอิญ เพราะเกษตรกรไทยส่วนใหญ่พึ่งน้ำฝน และ "มีน้ำก่อน" คือเงื่อนไขที่ทำให้เรื่องอื่นเป็นไปได้

หลักการทรงงาน — สิ่งที่ทำให้โครงการเหล่านี้ต่างจากโครงการพัฒนาทั่วไป

ส่วนนี้คือหัวใจ และเป็นสิ่งที่ใช้ต่อได้จริงไม่ว่าจะทำงานอะไร

เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา

สามคำนี้เป็นลำดับ ไม่ใช่สามเรื่องแยกกัน

• เข้าใจ — ศึกษาข้อมูลจริงของพื้นที่ก่อน ทั้งดิน น้ำ ภูมิประเทศ และวิถีชีวิตคน
• เข้าถึง — ลงพื้นที่ไปคุยกับคนที่อยู่ตรงนั้นจริง ๆ ให้เขาไว้ใจและร่วมมือ
• พัฒนา — ค่อยลงมือ โดยทำในสิ่งที่คนในพื้นที่รับได้และทำต่อเองได้

เหตุผลที่ลำดับสำคัญคือ โครงการพัฒนาจำนวนมากล้มเหลวเพราะข้ามสองข้อแรกไปที่ข้อสามเลย — ออกแบบจากในห้องประชุม แล้วเอาไปวางในพื้นที่ที่ไม่เคยไป

ระเบิดจากข้างใน

หมายถึงสร้างความเข้มแข็งของคนในชุมชนให้พร้อมก่อน แล้วการพัฒนาจะงอกออกมาเอง ไม่ใช่ยัดเยียดจากข้างนอกเข้าไป

แนวคิดนี้ตรงข้ามกับวิธีที่ใช้กันทั่วไป คือเอาเงินและโครงสร้างเข้าไปก่อน แล้วหวังว่าคนจะปรับตาม

ภูมิสังคม

คือการแก้ปัญหาให้ตรงกับสภาพภูมิประเทศและสภาพสังคมของแต่ละที่ ไม่ใช้สูตรเดียวกันทั้งประเทศ

นี่คือเหตุผลที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาฯ แต่ละแห่งแก้คนละโจทย์ เพราะดินนราธิวาสกับดินสกลนครมีปัญหาคนละอย่างโดยสิ้นเชิง

ประหยัด เรียบง่าย ได้ประโยชน์สูงสุด

เลือกวิธีที่ใช้วัสดุในพื้นที่ ราคาไม่แพง และชาวบ้านซ่อมเองได้

หลักข้อนี้อธิบายได้ดีที่สุดด้วยกังหันน้ำชัยพัฒนา ซึ่งออกแบบให้ใช้วัสดุที่หาได้ในประเทศและซ่อมได้ด้วยช่างท้องถิ่น แทนที่จะนำเข้าเครื่องบำบัดน้ำเสียราคาสูงที่พังแล้วต้องรออะไหล่จากต่างประเทศ

ศูนย์ศึกษาการพัฒนาฯ 6 แห่ง — "พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติที่มีชีวิต"

แทนที่จะเขียนคู่มือแจก แนวคิดคือทำให้ดูจริงในพื้นที่จริง แล้วให้ชาวบ้านเดินมาดูได้ว่าได้ผลหรือไม่

ศูนย์พิกุลทองคือที่ที่ให้กำเนิดวิธี "แกล้งดิน" ซึ่งจะเล่าเต็ม ๆ ในตอนที่ 3

สิ่งที่ซีรีส์นี้จะเล่า

ห้าตอนที่เหลือจะไล่ตามลำดับเดียวกับที่ปัญหาเกิดจริงในพื้นที่

• ตอนที่ 2 — น้ำ เพราะถ้าไม่มีน้ำ เรื่องอื่นทำไม่ได้เลย
• ตอนที่ 3 — ดิน เพราะมีน้ำแล้วแต่ดินปลูกไม่ได้ ก็ยังจบ
• ตอนที่ 4 — ป่าและเกษตร เพราะป่าคือสิ่งที่ทำให้น้ำและดินอยู่ได้ในระยะยาว
• ตอนที่ 5 — เศรษฐกิจพอเพียง ซึ่งเป็นหลักคิดที่ร้อยทุกอย่างเข้าด้วยกัน
• ตอนที่ 6 — พระอัจฉริยภาพ ทั้งสิทธิบัตร ดนตรี กีฬา และภาษาไทยในคอมพิวเตอร์

สรุป

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริมี 4,877 โครงการ (ข้อมูล ก.ค. 2563 รวม 6 พระองค์) แบ่งเป็น 8 ประเภท โดยประเภทที่มากที่สุดคือการพัฒนาแหล่งน้ำ

สิ่งที่ทำให้โครงการเหล่านี้ต่างจากโครงการพัฒนาทั่วไปไม่ใช่งบประมาณ แต่เป็นหลักการทรงงาน — เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา ที่ยืนยันว่าต้องรู้จักพื้นที่และคนก่อนจะลงมือ และประหยัด เรียบง่าย ได้ประโยชน์สูงสุด ที่ยืนยันว่าทางแก้ต้องเป็นสิ่งที่ชาวบ้านทำต่อเองได้

ประโยคที่ควรจำจากตอนนี้คือ วิธีที่ดีที่สุดไม่ใช่วิธีที่ก้าวหน้าที่สุด แต่เป็นวิธีที่คนในพื้นที่ใช้ต่อได้เองหลังเราเดินจากไปแล้ว

ตอนหน้าจะเริ่มจากเรื่องที่เป็นรากของทุกอย่าง — น้ำ