ทำไมไทยใช้เวลา GMT+7 — ประวัติเวลามาตรฐานไทย และทำไมเที่ยงวันจริงในกรุงเทพฯ ไม่ใช่ 12:00

นาฬิกาบอกเที่ยงตรง แต่ดวงอาทิตย์เหนือกรุงเทพฯ ยังไม่ขึ้นสูงสุด ไม่ใช่เพราะนาฬิกาเสีย แต่เพราะเวลาของประเทศไทยไม่ได้ตั้งตามกรุงเทพฯ แต่ตั้งตามเส้นแวงที่ผ่านจังหวัดอุบลราชธานี

ก่อนมีเวลามาตรฐาน คนใช้เวลาอะไร

ก่อนยุครถไฟและโทรเลข แต่ละเมืองใช้เวลาตามดวงอาทิตย์ของตัวเอง เที่ยงวันคือเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้นสูงสุดเหนือเมืองนั้น เมืองที่อยู่ห่างกันไปทางตะวันออกหรือตะวันตกจึงมีเวลาต่างกันเป็นนาที

สยามก็เช่นกัน ใช้ เวลาท้องถิ่นกรุงเทพฯ ที่คำนวณจากตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ของกรุงเทพฯ ซึ่งเร็วกว่าเวลากรีนิช 6 ชั่วโมง 42 นาที 4 วินาที ตัวเลขไม่กลมแบบนี้คือสิ่งที่เกิดขึ้นเมื่อเวลาผูกกับตำแหน่งของเมืองจริง ๆ

ทำไมโลกตกลงใช้กรีนิชเป็นจุดเริ่มต้น

เมื่อการเดินเรือ รถไฟ และโทรเลขเชื่อมโลกเข้าหากัน เวลาท้องถิ่นที่ต่างกันไปทุกเมืองกลายเป็นปัญหา ในปี 2427 การประชุมเส้นเมริเดียนสากลที่กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. มีมติให้เส้นเมริเดียนที่ผ่านหอดูดาวหลวงกรีนิช ในอังกฤษ เป็นเส้นแวง 0 องศาของโลก

หลักการของเขตเวลามาตรฐานคือ โลกหมุนครบรอบ 360 องศาใน 24 ชั่วโมง เท่ากับ 15 องศาต่อ 1 ชั่วโมง หรือ 1 องศาต่อ 4 นาที แต่ละประเทศจึงเลือกเส้นแวงที่หารด้วย 15 ลงตัวซึ่งอยู่ใกล้ตัวเองมาใช้เป็นเวลามาตรฐาน

ทำไมไทยเลือกเส้น 105 องศา

เส้นแวงที่เป็นพหุคูณของ 15 และอยู่ใกล้ไทยมีสองเส้น คือ 90 องศา (UTC+6) และ 105 องศา (UTC+7) ไทยเลือก 105 องศาตะวันออก ซึ่งลากผ่านจังหวัดอุบลราชธานี ทำให้เวลาของประเทศเร็วกว่ากรีนิช 7 ชั่วโมงพอดี

ในวันที่ 1 เมษายน 2463 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงกำหนดให้ใช้เวลาอัตราสำหรับทั่วพระราชอาณาจักรเป็น 7 ชั่วโมงก่อนเวลากรีนิช นาฬิกาทั้งประเทศจึงถูกปรับเร็วขึ้น 17 นาที 56 วินาที จากเวลาท้องถิ่นกรุงเทพฯ เดิม

ทำไมเที่ยงวันจริงในกรุงเทพฯ ไม่ใช่ 12:00

กรุงเทพฯ อยู่ที่ลองจิจูดประมาณ 100.5 องศาตะวันออก ห่างจากเส้น 105 องศาไปทางตะวันตกราว 4.5 องศา เมื่อคูณด้วย 4 นาทีต่อองศา จะได้ประมาณ 18 นาที

แปลว่า ดวงอาทิตย์ขึ้นสูงสุดเหนือกรุงเทพฯ ราว 12:18 น. โดยเฉลี่ย ไม่ใช่ 12:00 น. และยิ่งไปทางตะวันตก เช่น แม่ฮ่องสอนหรือกาญจนบุรี เวลาเที่ยงจริงก็ยิ่งช้าลงอีก ส่วนอุบลราชธานีที่อยู่ใกล้เส้น 105 องศา เที่ยงวันจริงจะใกล้ 12:00 น. ที่สุด

ต้องบอกด้วยว่าตัวเลขนี้เป็นค่าเฉลี่ย เพราะวงโคจรของโลกเป็นวงรีและแกนโลกเอียง ทำให้เวลาเที่ยงจริงของดวงอาทิตย์เลื่อนไปมาได้หลายนาทีตลอดปี นักดาราศาสตร์เรียกผลต่างนี้ว่า สมการเวลา

เพื่อนบ้านใช้เวลาอะไร

ข้อสังเกตที่น่าสนใจคือ สิงคโปร์และคาบสมุทรมลายูอยู่ทางตะวันตกของเส้น 105 องศาเสียอีก แต่เลือกใช้ UTC+8 เพื่อให้เวลาตรงกับพื้นที่ทางตะวันออกของประเทศและศูนย์กลางเศรษฐกิจในภูมิภาค แสดงให้เห็นว่าเขตเวลาไม่ได้ตัดสินด้วยภูมิศาสตร์อย่างเดียว แต่เป็นการตัดสินใจทางเศรษฐกิจและการเมืองด้วย จีนเองที่กว้างเกือบห้าเขตเวลาตามภูมิศาสตร์ ก็ใช้เวลาเดียวทั้งประเทศ

ใครรักษาเวลามาตรฐานของไทย

ปัจจุบัน กรมอุทกศาสตร์ กองทัพเรือ ทำหน้าที่รักษาเวลามาตรฐานของประเทศไทย โดยใช้นาฬิกาอะตอมเป็นฐานอ้างอิง และเผยแพร่เวลามาตรฐานให้หน่วยงานและประชาชนใช้เทียบเวลา

คำถามที่พบบ่อย

GMT กับ UTC ต่างกันไหม?
ในการใช้งานทั่วไปถือว่าใกล้เคียงกันมาก GMT เป็นชื่อเวลาที่อ้างอิงกรีนิชแบบดั้งเดิม ส่วน UTC คือเวลาสากลเชิงพิกัดที่อ้างอิงนาฬิกาอะตอม และเป็นมาตรฐานที่ใช้กับระบบคอมพิวเตอร์และการบินในปัจจุบัน

ไทยเคยใช้เวลาออมแสงไหม?
ไทยใช้เขตเวลาเดียวทั่วประเทศโดยไม่มีเวลาออมแสง ประเทศใกล้เส้นศูนย์สูตรส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องใช้ เพราะความยาวของกลางวันไม่ต่างกันมากตลอดปี

ทำไมตอนเช้าที่อุบลฯ ฟ้าสว่างก่อนกรุงเทพฯ?
เพราะอุบลราชธานีอยู่ทางตะวันออกของกรุงเทพฯ ดวงอาทิตย์จึงขึ้นที่นั่นก่อน ขณะที่นาฬิกาทั้งสองเมืองบอกเวลาเดียวกัน

อ่านต่อ

• ทำไม September แปลว่าเจ็ด แต่เป็นเดือนที่ 9
• ทำไมพระจันทร์ใกล้ขอบฟ้าดูใหญ่

แหล่งอ้างอิง

• THAILAND.GO.TH — เวลามาตรฐานของไทย
• วิกิพีเดีย — เวลามาตรฐานไทย (เวลาท้องถิ่นกรุงเทพฯ UTC+06:42:04 และการปรับเวลาในปี 2463)
• International Meridian Conference, Washington D.C. (1884)
• กรมอุทกศาสตร์ กองทัพเรือ — การรักษาเวลามาตรฐานประเทศไทย