เต่ามะเฟือง — สัตว์เลื้อยคลานชนิดเดียวในบัญชีสัตว์ป่าสงวนไทย และฤดูวางไข่ที่กำลังจะมาถึง

ในบัญชีสัตว์ป่าสงวน 21 ชนิดของไทย มีสัตว์เลื้อยคลานอยู่ชนิดเดียว — เต่ามะเฟือง เต่าทะเลที่ใหญ่ที่สุดในโลก ว่ายน้ำได้ไกลข้ามมหาสมุทร ดำได้ลึกกว่าวาฬหลายชนิด และเป็นเต่าทะเลชนิดเดียวที่กระดองไม่ได้เป็นเกล็ดแข็งแบบที่เราคุ้นเคย

ทุกปีในช่วงปลายฝนต้นหนาว ชายหาดฝั่งอันดามันของไทยจะเริ่มเข้าสู่ฤดูวางไข่ของเต่ามะเฟือง ซึ่งตามปกติอยู่ในช่วงพฤศจิกายนถึงมีนาคม นี่คือช่วงเวลาไม่กี่สัปดาห์ต่อปีที่สัตว์ทะเลลึกชนิดนี้ขึ้นมาแตะแผ่นดิน และเป็นช่วงที่การกระทำของคนบนหาดส่งผลต่อมันโดยตรงที่สุด

ทำไมถึงชื่อ "มะเฟือง"

ชื่อไทยมาจากลักษณะที่เห็นได้ทันทีเมื่อมองจากด้านบน — กระดองของมันมีสันนูนตามยาวเจ็ดสัน ไล่จากคอไปถึงหาง ทำให้หน้าตัดดูคล้ายผลมะเฟือง สันเหล่านี้ไม่ได้มีไว้สวยงาม แต่ช่วยลดแรงต้านน้ำและทำให้มันว่ายได้อย่างมีประสิทธิภาพในระยะทางไกลมาก

ชื่อภาษาอังกฤษ leatherback ก็มาจากสิ่งเดียวกันในอีกมุม — เต่าทะเลชนิดอื่นมีกระดองเป็นแผ่นเกล็ดแข็ง (scute) แต่เต่ามะเฟืองมีผิวหนังหนาคล้ายหนังสัตว์หุ้มอยู่บนชั้นกระดูกที่ฝังเป็นโมเสกเล็ก ๆ จึงยืดหยุ่นกว่า และเป็นเหตุผลหนึ่งที่มันดำน้ำลึกได้โดยไม่แตก

สัตว์ที่ทำสถิติหลายอย่างพร้อมกัน

เต่ามะเฟืองไม่ได้เป็นแค่เต่าทะเลที่ใหญ่ที่สุด มันยังทำสิ่งที่สัตว์เลื้อยคลานทั่วไปทำไม่ได้

• ขนาด — ตัวเต็มวัยยาวได้เกินสองเมตรและหนักหลายร้อยกิโลกรัม ใหญ่กว่าเต่าตนุหรือเต่ากระหลายเท่า
• ดำน้ำลึก — มีบันทึกการดำลงไปได้ลึกหลายร้อยเมตร ซึ่งลึกกว่าที่สัตว์เลื้อยคลานชนิดอื่นทำได้มาก
• เดินทางไกล — ว่ายข้ามมหาสมุทรได้หลายพันกิโลเมตรระหว่างแหล่งหากินกับหาดวางไข่
• ทนน้ำเย็น — รักษาอุณหภูมิร่างกายให้สูงกว่าน้ำรอบตัวได้ จึงพบได้ไกลถึงน่านน้ำเขตหนาว ต่างจากเต่าทะเลชนิดอื่นที่จำกัดอยู่ในเขตอุ่น

อาหารหลักของมันคือแมงกะพรุน ซึ่งฟังดูเหมือนอาหารที่ให้พลังงานน้อยมาก และนั่นคือเหตุผลที่มันต้องกินในปริมาณมหาศาลทุกวัน ปากและหลอดอาหารของมันมีหนามแหลมชี้ย้อนเข้าด้านในเพื่อไม่ให้เหยื่อลื่นไถลออกมา

แต่สิ่งเดียวกันนี้กลายเป็นกับดัก — ถุงพลาสติกที่ลอยอยู่ในน้ำมีลักษณะคล้ายแมงกะพรุนมาก เมื่อเต่ากลืนเข้าไปแล้ว หนามที่ย้อนเข้าในทำให้มันคายออกไม่ได้ นี่คือเหตุผลที่พลาสติกในทะเลเป็นภัยต่อเต่ามะเฟืองมากกว่าเต่าทะเลชนิดอื่น

ฤดูวางไข่ในไทย และสิ่งที่เกิดขึ้นในหนึ่งคืน

หาดวางไข่ของเต่ามะเฟืองในไทยอยู่ฝั่งอันดามันเป็นหลัก โดยเฉพาะพังงาและภูเก็ต พื้นที่อย่างหาดในเขตอุทยานแห่งชาติเขาลำปี–หาดท้ายเหมือง เกาะพระทอง และหาดใกล้เคียง เป็นจุดที่มีรายงานการขึ้นวางไข่ซ้ำ ๆ ทุกฤดูกาล

แม่เต่าจะขึ้นหาดตอนกลางคืน ขุดหลุมลึก วางไข่ กลบ แล้วกลับลงทะเล ทั้งหมดใช้เวลาไม่กี่ชั่วโมง จำนวนไข่ต่อรังมักอยู่ในช่วงหลายสิบถึงเกินร้อยฟอง ตัวอย่างที่มีรายงานในไทย เช่น รังแรกของฤดูกาล 2568/69 ที่หาดทุ่งดาบ จังหวัดพังงา นับได้ 105 ฟอง และรังที่เกาะพระทองเมื่อต้นปี 2568 นับได้ 127 ฟอง

สิ่งที่หลายคนไม่รู้คือไข่ที่วางไม่ได้ฟักเป็นตัวทั้งหมด ในแต่ละรังมักมีไข่ลมที่ไม่ได้รับการผสม ปนอยู่ด้วย เช่น รังหนึ่งที่พังงามีไข่รวม 119 ฟอง แต่เป็นไข่ที่มีโอกาสฟัก 99 ฟอง และไข่ลม 20 ฟอง หลังจากนั้นยังต้องรออีกราว 55–60 วันกว่าลูกเต่าจะออกจากไข่

อุณหภูมิทรายเป็นตัวกำหนดเพศของลูกเต่า

นี่คือจุดที่เรื่องเต่าทะเลเชื่อมกับเรื่องโลกร้อนแบบตรงไปตรงมาที่สุด — เต่าทะเลไม่ได้กำหนดเพศด้วยโครโมโซมแบบคน แต่ใช้อุณหภูมิของทรายรอบ ๆ ไข่ในช่วงฟัก เป็นตัวตัดสิน

หลักกว้าง ๆ คือทรายที่อุ่นกว่ามีแนวโน้มให้ลูกเต่าเพศเมียมากขึ้น ส่วนทรายที่เย็นกว่าให้เพศผู้มากขึ้น ผลที่ตามมาคือ ถ้าชายหาดร้อนขึ้นเรื่อย ๆ สัดส่วนเพศของลูกเต่ารุ่นใหม่จะเอียงไปทางเดียว ซึ่งเป็นปัญหาระยะยาวแม้ว่าจำนวนไข่จะยังดูปกติ

นี่ยังเป็นเหตุผลที่การย้ายรังไข่ไปยังจุดที่ปลอดภัยต้องทำอย่างระวัง เพราะไม่ใช่แค่เรื่องความปลอดภัยจากน้ำทะเลหรือสัตว์นักล่าเท่านั้น แต่สภาพอุณหภูมิของจุดใหม่ก็มีผลต่อรุ่นลูกด้วย

สัญญาณแปลกในปี 2569 — การวางไข่นอกฤดู

ปี 2569 เกิดเรื่องที่ควรจับตา ในพื้นที่พังงามีรายงานแม่เต่ามะเฟืองขึ้นวางไข่นอกฤดูกาลหลายครั้ง เช่น รังที่พบในช่วงเดือนพฤษภาคม 2569 ที่อุทยานแห่งชาติเขาลำปี–หาดท้ายเหมือง ซึ่งอยู่นอกช่วงพฤศจิกายน–มีนาคมตามปกติ และเป็นครั้งที่สามของการวางไข่นอกฤดูในพื้นที่นั้นภายในปีเดียว

คำอธิบายที่ถูกเสนอจากฝ่ายวิชาการเชื่อมโยงกับความเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม เช่น อุณหภูมิน้ำทะเลที่สูงขึ้นซึ่งอาจรบกวนวงจรสืบพันธุ์ และการเปลี่ยนแปลงการกระจายตัวของแมงกะพรุนซึ่งเป็นอาหารหลัก

ขอให้อ่านส่วนนี้อย่างระวัง — การวางไข่นอกฤดูไม่กี่ครั้งยังไม่ใช่ข้อพิสูจน์ ว่าพฤติกรรมของทั้งประชากรเปลี่ยนไปแล้ว มันเป็นข้อสังเกตที่น่าสนใจและควรติดตามต่อหลายฤดูกาล แต่ยังสรุปไม่ได้ ที่แน่นอนคือมันทำให้การเฝ้าระวังหาดยากขึ้น เพราะเดิมเจ้าหน้าที่จะเน้นลาดตระเวนเฉพาะช่วงฤดู

ทำไมเต่ามะเฟืองถึงถูกจัดเป็นสัตว์ป่าสงวน

เต่ามะเฟืองเจอแรงกดดันหลายด้านพร้อมกัน และเกือบทุกด้านมาจากคน

• หาดวางไข่หายไป — การพัฒนาชายฝั่ง สิ่งปลูกสร้างติดหาด และการกัดเซาะ ทำให้พื้นที่ที่แม่เต่าใช้ได้ลดลง
• แสงไฟรบกวน — ลูกเต่าใช้แสงธรรมชาติจากทะเลเป็นเข็มทิศ เมื่อมีไฟจากฝั่งสว่างกว่า ลูกเต่าจะคลานผิดทางเข้าหาถนนแทนน้ำ
• ติดเครื่องมือประมง — โดยเฉพาะอวนลอยและเบ็ดราว ซึ่งทำให้เต่าจมน้ำตาย
• พลาสติกในทะเล — จากพฤติกรรมกินแมงกะพรุนที่อธิบายไปแล้ว
• อุณหภูมิที่เปลี่ยน — กระทบทั้งสัดส่วนเพศและความสำเร็จของการฟัก

ที่สำคัญคือเต่าทะเลใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะโตพอจะวางไข่ได้ ดังนั้นลูกเต่าที่ลงทะเลในฤดูนี้ จะยังไม่กลับมาวางไข่อีกเลยจนกว่าจะผ่านไปอีกหลายสิบปี การสูญเสียเต่าตัวเต็มวัยหนึ่งตัวจึงมีต้นทุนสูงกว่าที่ตัวเลขดูเหมือนมาก

ถ้าเจอเต่าขึ้นวางไข่ ควรทำอย่างไร

ช่วงพฤศจิกายนถึงมีนาคมเป็นช่วงที่นักท่องเที่ยวมีโอกาสเจอเหตุการณ์นี้จริง สิ่งที่ควรทำมีไม่มาก แต่สำคัญทุกข้อ

• อย่าใช้แฟลชและไฟฉายส่องตัวเต่า แสงจ้าทำให้แม่เต่าตกใจและอาจกลับลงทะเลโดยไม่วางไข่
• อยู่ห่าง ๆ และเงียบ อย่าเข้าไปยืนด้านหน้าหรือขวางทางกลับลงน้ำ
• ห้ามจับ ห้ามขี่ ห้ามขุดรัง ทั้งหมดนี้ผิดกฎหมายเพราะเป็นสัตว์ป่าสงวน
• แจ้งเจ้าหน้าที่อุทยานหรือหน่วยงานทางทะเลทันที เพื่อให้มีการกั้นเขตและเฝ้ารัง
• ถ้าเจอรอยคลานบนทราย อย่าเหยียบทับ เจ้าหน้าที่ใช้รอยนี้หาตำแหน่งรัง

เรื่องเล็กที่ทำได้ตลอดปีคือ เก็บขยะกลับจากหาด และปิดไฟที่ส่องลงหาดในช่วงฤดูวางไข่ ถ้าเป็นเจ้าของที่พักติดชายหาด การเปลี่ยนไฟให้ส่องลงต่ำหรือใช้แสงโทนอุ่นช่วยลูกเต่าได้จริง

สรุป

เต่ามะเฟืองเป็นสัตว์เลื้อยคลานชนิดเดียวในบัญชีสัตว์ป่าสงวนของไทย เป็นเต่าทะเลที่ใหญ่ที่สุดในโลก กินแมงกะพรุนเป็นอาหารหลัก และขึ้นวางไข่บนหาดฝั่งอันดามันในช่วงพฤศจิกายนถึงมีนาคม โดยแต่ละรังมีไข่หลายสิบถึงเกินร้อยฟอง และใช้เวลาฟักราว 55–60 วัน

สิ่งที่ทำให้เรื่องของมันต่างจากสัตว์ป่าชนิดอื่นคือ จุดที่เปราะบางที่สุดของมันอยู่บนชายหาดที่คนไปเที่ยวกัน ไม่ใช่ในป่าลึกที่คนเข้าไม่ถึง นั่นแปลว่าการช่วยมันไม่ต้องรอใครอนุมัติ แค่ปิดไฟ เก็บขยะ และอยู่ห่าง ๆ ในคืนที่มันขึ้นมา ก็เปลี่ยนผลลัพธ์ได้แล้ว