เสือโคร่งไทยเหลือเท่าไหร่ — จากราชาแห่งป่าสู่ตัวเลขที่ต้องช่วยกันรั้ง

เสือโคร่งกำลังหายไปจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — กัมพูชา ลาว และเวียดนามแทบไม่เหลือในธรรมชาติแล้ว แต่ไทยกลับสวนทาง จากราว 40 ตัวในปี 2550 เพิ่มเป็นกว่า 140 ตัวในผืนป่าตะวันตก นี่คือเรื่องที่คนไทยควรรู้ว่าเกิดขึ้นได้อย่างไร

ตัวเลขที่เปลี่ยนไป และวิธีที่เขานับ

คำถามแรกที่ควรถามเวลาเห็นตัวเลขสัตว์ป่าคือ "นับยังไง" เพราะเสือเป็นสัตว์หากินกลางคืน หวงถิ่น และหลบคนเก่งมาก การเดินเข้าไปนับด้วยตาเป็นไปไม่ได้

วิธีที่ใช้คือ กล้องดักถ่าย (camera trap) ติดตั้งกระจายทั่วผืนป่าเป็นตาราง แล้วอาศัยข้อเท็จจริงว่า ลายเสือแต่ละตัวไม่ซ้ำกันเหมือนลายนิ้วมือ นักวิจัยจึงระบุตัวได้จากภาพ และใช้แบบจำลองทางสถิติที่เรียกว่า capture-recapture ประเมินจำนวนทั้งหมดรวมถึงตัวที่กล้องไม่ได้จับ

ผลจากการสำรวจด้วยกล้องดักถ่ายที่สิ้นสุดเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2566 ถ่ายภาพเสือได้ 94 ตัว ในเขตห้วยขาแข้งและทุ่งใหญ่นเรศวร เพิ่มจาก 75 ตัวในปีก่อนหน้า และเทียบกับที่เคยต่ำกว่า 40 ตัวในปี 2550

ในภาพรวมทั้งผืนป่าตะวันตก ประชากรเสือเพิ่มขึ้นกว่าสามเท่าจากจุดต่ำสุดราว 40 ตัวในปี 2550 มาเป็นมากกว่า 140 ตัวในปัจจุบัน ส่วนตัวเลขทั้งประเทศที่รัฐบาลไทยประกาศเมื่อเดือนพฤษภาคม 2567 อยู่ที่ 179–223 ตัว เพิ่มจาก 148–189 ตัวในปีก่อนหน้า

เหตุผลที่ตัวเลขเป็นช่วงไม่ใช่ตัวเลขเดียว เพราะเป็นการประเมินทางสถิติที่มีช่วงความเชื่อมั่น ไม่ใช่การนับหัวจริง ซึ่งเป็นเรื่องปกติของงานสำรวจสัตว์ป่า

ทำไมต้องเป็นผืนป่าตะวันตก

เสือโคร่งเป็นสัตว์ที่ต้องการพื้นที่หากินกว้างมาก เสือตัวผู้ตัวหนึ่งอาจใช้พื้นที่หลายสิบถึงร้อยตารางกิโลเมตร ป่าที่เล็กหรือถูกตัดขาดเป็นหย่อมๆ จึงรองรับประชากรที่ยั่งยืนไม่ได้

ผืนป่าตะวันตก (Western Forest Complex) คือกลุ่มพื้นที่อนุรักษ์ที่เชื่อมต่อกันเป็นผืนใหญ่ที่สุดของไทย ครอบคลุมอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าหลายแห่งต่อเนื่องกัน โดยมี เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง และ ทุ่งใหญ่นเรศวร เป็นแกนกลาง ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางธรรมชาติ

สิ่งที่ทำให้พื้นที่นี้ต่างจากป่าอื่นคือความต่อเนื่อง เสือสามารถเดินหาคู่และหาถิ่นใหม่ได้โดยไม่ต้องข้ามถนนใหญ่หรือพื้นที่เกษตร ซึ่งเป็นเงื่อนไขจำเป็นของประชากรที่จะเติบโตได้เอง

อะไรทำให้ตัวเลขกลับมาได้

การฟื้นตัวนี้ไม่ได้เกิดจากมาตรการเดียว แต่มาจากสามอย่างที่ทำพร้อมกันต่อเนื่องหลายสิบปี

1. ฟื้นเหยื่อก่อน แล้วเสือจะตามมา

นี่คือหัวใจที่คนมักมองข้าม เสือหนึ่งตัวต้องกินสัตว์ขนาดใหญ่จำนวนมากต่อปี ถ้าในป่าไม่มีกวางป่า เก้ง กระทิง และหมูป่าเพียงพอ ต่อให้ไม่มีใครล่าเสือเลย เสือก็อยู่ไม่ได้

การที่ประชากรเหยื่อในผืนป่าตะวันตกมีเสถียรภาพขึ้นจึงเป็นเงื่อนไขพื้นฐานที่ทำให้เสือเพิ่มได้ ซึ่งได้มาจากการหยุดการล่าสัตว์เล็กสัตว์น้อยในป่า ไม่ใช่แค่หยุดล่าเสือ

2. การลาดตระเวนเชิงคุณภาพ

เจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าใช้ระบบลาดตระเวนที่บันทึกข้อมูลอย่างเป็นระบบ ทั้งเส้นทางที่เดิน ร่องรอยสัตว์ที่พบ และร่องรอยการบุกรุก ทำให้วางแผนลาดตระเวนได้ตรงจุดแทนการเดินสุ่ม และประเมินผลได้ว่าพื้นที่ไหนยังเสี่ยง

3. การจัดการพื้นที่แบบเชื่อมต่อ

การมองผืนป่าเป็นระบบเดียวแทนการบริหารแยกรายอุทยาน ทำให้รักษาทางเชื่อมระหว่างป่าไว้ได้ ซึ่งจำเป็นต่อการแลกเปลี่ยนพันธุกรรมและการขยายถิ่น

ภัยคุกคามที่ยังอยู่

ตัวเลขที่ดีขึ้นไม่ได้แปลว่าปัญหาจบ เสือโคร่งยังอยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์และความเสี่ยงหลักยังอยู่ครบ

• การค้าสัตว์ป่าผิดกฎหมาย — ความต้องการชิ้นส่วนเสือในตลาดต่างประเทศยังสูง ทำให้มีแรงจูงใจในการลักลอบล่าเสมอ
• การล่าเหยื่อของเสือ — การวางบ่วงดักสัตว์เล็กในป่าลดจำนวนเหยื่อ และบ่วงเหล่านั้นดักเสือได้ด้วยโดยไม่ตั้งใจ
• ถิ่นที่อยู่ถูกตัดขาด — ถนน เขื่อน และการขยายพื้นที่เกษตรตัดผืนป่าเป็นหย่อม ทำให้ประชากรย่อยแยกจากกันและเสี่ยงต่อการผสมพันธุ์ในสายเลือดใกล้ชิด
• ความขัดแย้งกับคน — เมื่อประชากรเสือเพิ่มขึ้น โอกาสที่เสือจะออกนอกพื้นที่อนุรักษ์ไปทำร้ายปศุสัตว์ก็เพิ่มตาม ซึ่งต้องมีระบบชดเชยที่เป็นธรรมและรวดเร็ว ไม่งั้นชุมชนจะหันไปต่อต้านการอนุรักษ์

ข้อสุดท้ายเป็นประเด็นที่สำคัญขึ้นเรื่อยๆ เพราะเป็นผลข้างเคียงของความสำเร็จเอง และเป็นบททดสอบว่าการอนุรักษ์จะยั่งยืนหรือไม่

เทียบกับเพื่อนบ้าน — ทำไมไทยถึงต่าง

ภาพรวมของเสือโคร่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แผ่นดินใหญ่ค่อนข้างน่าเศร้า หลายประเทศในภูมิภาคสูญเสียประชากรเสือในธรรมชาติไปแล้วหรือเหลือน้อยมากจนอาจไม่สามารถฟื้นตัวเองได้

สิ่งที่ทำให้ไทยต่างไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่คือการมีผืนป่าขนาดใหญ่ที่ยังต่อเนื่องเหลืออยู่ ประกอบกับการลงทุนในระบบลาดตระเวนและการวิจัยติดตามประชากรอย่างต่อเนื่องหลายสิบปี ซึ่งเป็นการลงทุนที่ต้องใช้เวลานานกว่าจะเห็นผล และเห็นผลจริงในกรณีนี้

ผลพลอยได้ที่สำคัญคือไทยกลายเป็นแหล่งอ้างอิงระดับภูมิภาคว่าการฟื้นประชากรเสือทำได้จริง และมีความเป็นไปได้ที่เสือจากไทยจะเป็นต้นทางในการฟื้นฟูประชากรในประเทศเพื่อนบ้านในอนาคต

คนทั่วไปทำอะไรได้บ้าง

คำตอบตรงไปตรงมาคือคนทั่วไปไม่ได้มีบทบาทโดยตรงในป่า แต่มีบทบาทในสิ่งที่ส่งผลถึงป่า

• ไม่ซื้อและไม่สนับสนุนผลิตภัณฑ์จากสัตว์ป่า ไม่ว่าจะเป็นเครื่องรางหรือยาแผนโบราณที่อ้างว่าใช้ชิ้นส่วนเสือ เพราะอุปสงค์คือต้นทางของการล่า
• เลือกการท่องเที่ยวที่ไม่ใช้สัตว์เป็นเครื่องมือ เลี่ยงสถานที่ที่ให้ถ่ายรูปกับลูกเสือหรือให้อาหารเสือ เพราะกิจกรรมเหล่านี้มักเชื่อมกับการเพาะเลี้ยงที่ไม่ได้ช่วยประชากรในธรรมชาติ
• ท่องเที่ยวธรรมชาติอย่างรับผิดชอบ ปฏิบัติตามกฎอุทยาน ไม่ให้อาหารสัตว์ป่า ไม่ทิ้งขยะ และไม่ส่งเสียงดังรบกวน
• สนับสนุนงานลาดตระเวนและงานวิจัย ผ่านองค์กรที่ทำงานด้านนี้โดยตรง เพราะงบประมาณและกำลังคนคือข้อจำกัดจริงในภาคสนาม
• ไม่แชร์พิกัดสัตว์ป่าหายาก การโพสต์ตำแหน่งที่พบสัตว์ป่าอาจนำนักล่าไปถึงตัวมัน

สรุป

เรื่องเสือโคร่งไทยเป็นหนึ่งในไม่กี่เรื่องด้านการอนุรักษ์ที่มีตัวเลขดีขึ้นจริงและตรวจสอบได้ จากไม่ถึง 40 ตัวในผืนป่าตะวันตกเมื่อปี 2550 มาเป็นกว่า 140 ตัวในปัจจุบัน และตัวเลขทั้งประเทศที่ประเมินไว้ที่ 179–223 ตัว

บทเรียนสำคัญคือความสำเร็จนี้ไม่ได้มาจากการปกป้องเสือโดยตรงเพียงอย่างเดียว แต่มาจากการฟื้นเหยื่อ รักษาผืนป่าให้ต่อเนื่อง และลาดตระเวนอย่างเป็นระบบต่อเนื่องหลายสิบปี ซึ่งแปลว่าถ้าหยุดทำ ตัวเลขก็ถอยกลับได้เช่นกัน

คำถามที่พบบ่อย

เสือโคร่งในไทยเป็นชนิดย่อยอะไร

เป็นเสือโคร่งอินโดจีน (Panthera tigris corbetti) ซึ่งเคยกระจายอยู่ทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แผ่นดินใหญ่ ปัจจุบันประชากรในธรรมชาติที่มีนัยสำคัญเหลืออยู่ในไทยและเมียนมาเป็นหลัก ทำให้ผืนป่าของไทยมีความสำคัญระดับภูมิภาคต่อการอยู่รอดของชนิดย่อยนี้

ไปเที่ยวห้วยขาแข้งแล้วจะได้เห็นเสือไหม

โอกาสน้อยมาก เสือหากินกลางคืน หลบคนเก่ง และพื้นที่หลักเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าซึ่งจำกัดการเข้าถึงเข้มงวดกว่าอุทยานแห่งชาติทั่วไป การที่นักท่องเที่ยวเข้าไม่ถึงคือส่วนหนึ่งของเหตุผลที่เสือฟื้นตัวได้ ผู้ที่สนใจสามารถเยี่ยมชมศูนย์ศึกษาธรรมชาติและพื้นที่ที่เปิดให้เข้าได้ตามระเบียบแทน

ตัวเลขเสือทำไมเป็นช่วง ไม่ใช่ตัวเลขเดียว

เพราะเป็นการประเมินทางสถิติจากภาพกล้องดักถ่าย ไม่ใช่การนับหัวทุกตัว นักวิจัยระบุตัวเสือจากลายที่ไม่ซ้ำกัน แล้วใช้แบบจำลอง capture-recapture คำนวณจำนวนรวมโดยเผื่อตัวที่กล้องไม่ได้จับ ผลจึงออกมาเป็นช่วงความเชื่อมั่น ซึ่งเป็นมาตรฐานของงานสำรวจสัตว์ป่าทั่วโลก

เสือที่เห็นในสวนสัตว์หรือคาเฟ่ช่วยอนุรักษ์ไหม

โดยทั่วไปไม่ได้ช่วยประชากรในธรรมชาติ เสือที่เพาะเลี้ยงเพื่อการท่องเที่ยวแทบไม่เคยถูกปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ เพราะขาดทักษะการล่าและคุ้นเคยกับคนเกินไป สถานที่ที่ให้ถ่ายรูปใกล้ชิดหรือให้อาหารเสือจึงควรหลีกเลี่ยง ส่วนสวนสัตว์ที่ทำงานวิจัยและให้ความรู้อย่างจริงจังมีบทบาทต่างออกไป ควรพิจารณาเป็นรายกรณี

แหล่งอ้างอิง

• กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช (DNP) — ตัวเลขประเมินประชากรเสือโคร่งในประเทศไทย ประกาศเดือนพฤษภาคม 2567
• Mongabay — Thai tiger numbers swell as prey populations stabilize in western forests
• งานวิจัยการประเมินประชากรเสือด้วยแบบจำลอง photographic capture-recapture ในผืนป่าตะวันตกของไทย
• UNESCO World Heritage — เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร–ห้วยขาแข้ง
• IUCN Red List — สถานะการอนุรักษ์ของเสือโคร่ง (Panthera tigris)

อ่านต่อ: สัตว์ป่าสงวนไทย · เที่ยวเขาใหญ่ · บทความไทย & สาธารณะ