บทสวดสั้นที่สุดบทหนึ่งในทำวัตรเย็น แต่เป็นบทที่หนักแน่นที่สุด เพราะให้เราพูดกับตัวเองตรง ๆ ห้าเรื่องที่ทุกคนหนีไม่พ้น แก่ เจ็บ ตาย พลัดพราก และต้องรับผลของการกระทำของตัวเอง
บทสวดอภิณหปัจจเวกขณ์
ตั้งนะโม ๓ จบ แล้วสวดตามลำดับ
นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ (๓ จบ)
(หันทะ มะยัง อะภิณหะปัจจะเวกขะณะปาฐัง ภะณามะ เส)
ชะราธัมโมมหิ ชะรัง อะนะตีโต
พยาธิธัมโมมหิ พยาธิง อะนะตีโต
มะระณะธัมโมมหิ มะระณัง อะนะตีโต
สัพเพหิ เม ปิเยหิ มะนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว
กัมมัสสะโกมหิ กัมมะทายาโท กัมมะโยนิ กัมมะพันธุ กัมมะปะฏิสะระโณ
ยัง กัมมัง กะริสสามิ กัลยาณัง วา ปาปะกัง วา ตัสสะ ทายาโท ภะวิสสามิ
เอวัง อัมเหหิ อะภิณหัง ปัจจะเวกขิตัพพัง
ความหมาย 5 ประการ และทำไมต้องพิจารณา
ในอภิณหปัจจเวกขณสูตร พระพุทธเจ้าไม่ได้บอกแค่ให้พิจารณา แต่อธิบายด้วยว่าแต่ละข้อช่วยอะไร
| บาลี | ความหมาย | ช่วยลดอะไร |
|---|---|---|
| ชะราธัมโมมหิ ชะรัง อะนะตีโต | เรามีความแก่เป็นธรรมดา ล่วงพ้นความแก่ไปไม่ได้ | ความมัวเมาในวัย |
| พยาธิธัมโมมหิ พยาธิง อะนะตีโต | เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปไม่ได้ | ความมัวเมาในความไม่มีโรค |
| มะระณะธัมโมมหิ มะระณัง อะนะตีโต | เรามีความตายเป็นธรรมดา ล่วงพ้นความตายไปไม่ได้ | ความมัวเมาในชีวิต |
| สัพเพหิ เม ปิเยหิ มะนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว | เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น | ความยึดติดในสิ่งที่รัก |
| กัมมัสสะโกมหิ … | เรามีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทของกรรม มีกรรมเป็นแดนเกิด เป็นเผ่าพันธุ์ เป็นที่พึ่ง ทำกรรมดีหรือชั่วไว้ ต้องได้รับผลของกรรมนั้น | การทำชั่วทางกาย วาจา ใจ |
บรรทัดสุดท้าย เอวัง อัมเหหิ อะภิณหัง ปัจจะเวกขิตัพพัง แปลว่า เราทั้งหลายพึงพิจารณาอย่างนี้เนือง ๆ
ทำไมบทนี้ไม่ได้ทำให้หดหู่
คนที่ได้ยินบทนี้ครั้งแรกอาจรู้สึกว่าหนัก แต่ถ้าสังเกตโครงสร้าง จะเห็นว่าสี่ข้อแรกพูดถึงสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ส่วนข้อสุดท้ายพูดถึงสิ่งเดียวที่ควบคุมได้ คือการกระทำของเราเอง
ข้อความของบทนี้จึงไม่ใช่ “ชีวิตน่ากลัว” แต่คือ “เมื่อแก่ เจ็บ ตาย และพลัดพรากเป็นเรื่องแน่นอน สิ่งที่ควรใส่ใจที่สุดคือวันนี้เราทำอะไร”
ในทางปฏิบัติ คนที่พิจารณาบทนี้สม่ำเสมอมักพบว่า
- ใส่ใจสุขภาพมากขึ้น โดยไม่ประมาทว่ายังหนุ่มสาว
- ให้เวลากับคนที่รัก เพราะรู้ว่าเวลาร่วมกันมีจำกัด
- รับมือความสูญเสียได้มั่นคงขึ้น เพราะเตรียมใจมาก่อน
- คิดก่อนทำ เพราะรู้ว่าต้องรับผลของการกระทำเอง
สวดอย่างไรให้ได้ผล
- สวดช้า ๆ แยกทีละบรรทัด หยุดหายใจหนึ่งครั้งก่อนขึ้นบรรทัดใหม่
- นึกภาพให้เป็นรูปธรรม เช่น นึกถึงตัวเองในวัยชรา หรือคนที่รักซึ่งจากไปแล้ว
- จบด้วยคำถามหนึ่งข้อ วันพรุ่งนี้จะทำกรรมดีอะไรหนึ่งอย่าง
- ถ้าอยู่ในช่วงสูญเสียหนัก ๆ อาจเริ่มจากข้อสุดท้ายเรื่องกรรมก่อน และดูแลใจตัวเองให้มั่นคงก่อนพิจารณาเรื่องความตาย
คำถามที่พบบ่อย
อภิณหปัจจเวกขณ์อยู่ในบทสวดทำวัตรเช้าหรือเย็น?
ในหนังสือสวดมนต์ทำวัตรหลายฉบับจัดไว้ในส่วนทำวัตรเย็น แต่สวดได้ทุกเวลา
คนสูงอายุหรือผู้ป่วยควรสวดบทนี้ไหม?
สวดได้ถ้าผู้สวดสบายใจ หลายคนพบว่าช่วยให้ยอมรับความเปลี่ยนแปลงของร่างกายได้ดีขึ้น แต่ถ้ารู้สึกกังวลหรือเศร้าหนักขึ้น ควรเลือกบทที่ให้กำลังใจอย่างโพชฌังคปริตรหรือบทแผ่เมตตาแทน
“มีกรรมเป็นของตน” แปลว่าต้องยอมรับทุกอย่างที่เกิดขึ้นหรือ?
ไม่ใช่ ข้อนี้เน้นว่าเรารับผิดชอบต่อการกระทำของตัวเองในปัจจุบันและอนาคต ไม่ได้แปลว่าต้องนิ่งเฉยต่อความทุกข์หรือความไม่เป็นธรรม
อ่านต่อ: รวมบทสวดมนต์ & สิ่งศักดิ์สิทธิ์ · ระลึกถึงความตาย (มรณสติ) · บทสวดโพชฌังคปริตร · ไม่มีอะไรเป็นของเรา
แหล่งอ้างอิง
- พระไตรปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต — อภิณหปัจจเวกขณสูตร (ฐานสูตร)
- หนังสือสวดมนต์ทำวัตรเย็น — อภิณหะปัจจะเวกขะณะปาฐะ
- มูลนิธิสัมมาอาชีวะ (summacheeva.org) — อภิณหะปัจจะเวกขะณะปาฐะ (ตรวจเทียบถ้อยคำ)
