พวกเรา vs พวกเขา — ทำไมคนแบ่งฝ่ายได้เร็วอย่างน่าตกใจ

แบ่งคนออกเป็นสองกลุ่มด้วยการโยนเหรียญ ไม่ต้องมีเหตุผลอะไรเลย แล้วให้แบ่งเงิน — คนจะเริ่มลำเอียงเข้าข้างกลุ่มตัวเองทันที ทั้งที่เพิ่งรู้จักกันเมื่อสิบวินาทีก่อน

การทดลองกลุ่มขั้นต่ำ

ในทศวรรษ 2510 อ็องรี ตาจแฟล ต้องการหาว่า เงื่อนไขน้อยที่สุดแค่ไหนที่ทำให้คนเริ่มลำเอียงเข้าข้างพวกตัวเอง

เขาจึงออกแบบการทดลองที่ตัดทุกอย่างที่น่าจะเป็นสาเหตุออกให้หมด ผู้เข้าร่วมถูกแบ่งกลุ่มด้วยเกณฑ์ที่ไม่มีความหมายเลย เช่น การเดาจำนวนจุดบนจอ หรือการชอบภาพวาดของศิลปินคนไหน

ผู้เข้าร่วมไม่รู้ว่าใครอยู่กลุ่มไหน ไม่เคยเจอกัน ไม่มีการแข่งขัน ไม่มีประวัติความขัดแย้ง และไม่ได้ประโยชน์ส่วนตัวจากการเลือก

ผลคือ คนยังคงจัดสรรทรัพยากรให้กลุ่มตัวเองมากกว่ากลุ่มอื่นอย่างเป็นระบบ

ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ ในหลายกรณีคนเลือกตัวเลือกที่ทำให้ กลุ่มตัวเองได้มากกว่ากลุ่มอื่น แม้ตัวเลือกนั้นจะทำให้กลุ่มตัวเองได้น้อยกว่าตัวเลือกอื่น พูดง่าย ๆ คือ ความต่างสำคัญกว่าจำนวนที่ได้จริง

ทำไมสมองถึงทำแบบนี้

คำอธิบายหลักคือ ส่วนหนึ่งของความรู้สึกว่าตัวเองมีค่ามาจากกลุ่มที่เราสังกัด

เมื่อเรารู้สึกว่ากลุ่มของเราดี เราก็รู้สึกดีกับตัวเองตามไปด้วย และวิธีที่ง่ายที่สุดในการทำให้กลุ่มตัวเองดูดีไม่ใช่การทำให้กลุ่มตัวเองเก่งขึ้น แต่คือ การทำให้กลุ่มอื่นดูแย่ลง ซึ่งใช้ต้นทุนน้อยกว่ามาก

อีกกลไกที่ทำงานคู่กันคือ ความเป็นเนื้อเดียวของกลุ่มนอก คือเรามองคนในกลุ่มเราว่าแต่ละคนต่างกันและซับซ้อน แต่มองคนกลุ่มอื่นว่า "พวกนั้นก็เหมือน ๆ กันหมด"

ข้อนี้เชื่อมกับตอนที่ 3 โดยตรง เพราะเรามีข้อมูลคนในกลุ่มเรามากกว่า จึงเห็นความหลากหลาย ส่วนคนกลุ่มอื่นเรามีข้อมูลน้อย จึงเหมารวมได้ง่าย

เส้นแบ่งย้ายได้ตลอดเวลา

สิ่งที่มักถูกมองข้ามคือ เส้นแบ่งพวกไม่ได้ตายตัว แต่เลื่อนไปตามบริบทในเวลาไม่กี่วินาที

ข้อสังเกตนี้มีค่ามาก เพราะมันแปลว่า ความเป็นศัตรูไม่ได้อยู่ที่ตัวคน แต่อยู่ที่เส้นแบ่งที่ถูกขีดไว้ในขณะนั้น

และถ้าเส้นแบ่งย้ายได้ ก็แปลว่ามันย้ายได้ทั้งสองทาง ทั้งการถูกใช้แบ่งคนให้แตกกัน และการถูกใช้รวมคนให้เป็นพวกเดียวกัน

เรื่องที่ต้องพูดให้ตรง — งานคลาสสิกที่มีข้อจำกัด

การทดลองที่ถูกอ้างถึงบ่อยคู่กับเรื่องนี้คือการทดลองค่ายเด็กชายที่แบ่งเด็กเป็นสองกลุ่มแล้วให้แข่งกันจนเกิดความเป็นศัตรู ก่อนจะคลี่คลายด้วยการให้ทำภารกิจที่ต้องร่วมมือกัน

สิ่งที่ควรรู้เพิ่มคือ นักวิจัยคนเดียวกันเคยทำการทดลองลักษณะเดียวกันมาก่อนหน้านั้นแล้ว ล้มเหลว เพราะเด็กไม่ยอมแตกคอกันตามที่คาด และการทดลองที่ล้มเหลวนั้นไม่ได้ถูกเผยแพร่ในระดับเดียวกัน

นอกจากนี้ยังมีข้อวิจารณ์ว่าผู้วิจัยมีส่วนกระตุ้นความขัดแย้งมากกว่าที่รายงานไว้

รูปแบบนี้ในชีวิตจริงของเรา

ในที่ทำงาน

ความขัดแย้งระหว่างแผนกมักถูกอธิบายว่าเป็นเรื่องนิสัยคน แต่บ่อยครั้งเป็นผลจากโครงสร้าง คือแต่ละแผนกถูกวัดผลด้วยตัวชี้วัดคนละชุด ทำให้การทำดีของฝ่ายหนึ่งกลายเป็นภาระของอีกฝ่ายโดยอัตโนมัติ

เมื่อเป็นแบบนี้ การอบรมเรื่องการทำงานเป็นทีมมักไม่ได้ผล เพราะปัญหาอยู่ที่เส้นแบ่งที่ถูกขีดด้วยระบบวัดผล ไม่ใช่ที่ทัศนคติของคน

ในโลกออนไลน์

อัลกอริทึมที่คัดเนื้อหาตามสิ่งที่เราเคยมีปฏิสัมพันธ์ด้วย มีแนวโน้มแสดง ความเห็นสุดขั้วของฝั่งตรงข้าม ให้เราเห็นบ่อยกว่าความเห็นกลาง ๆ เพราะเนื้อหาที่กระตุ้นอารมณ์ได้รับปฏิสัมพันธ์มากกว่า

ผลคือภาพของ "ฝั่งนั้น" ที่เราเห็น ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยของคนฝั่งนั้น แต่เป็นส่วนที่สุดขั้วที่สุด ซึ่งทำให้ความเป็นเนื้อเดียวของกลุ่มนอกยิ่งแข็งแรงขึ้น

ในครอบครัวและชุมชน

เส้นแบ่งเกิดได้แม้ในกลุ่มเล็ก เช่น ฝั่งพ่อกับฝั่งแม่ รุ่นเก่ากับรุ่นใหม่ คนอยู่บ้านกับคนย้ายไปเมือง กลไกเดียวกันทำงานอยู่แม้จะไม่มีธงหรือสีเสื้อให้เห็น

สิ่งที่ลดผลได้จริง

1. เปลี่ยนเส้นแบ่งแทนการเทศนา

เนื่องจากคนแบ่งพวกตามเส้นที่ถูกขีดไว้ วิธีที่ได้ผลกว่าการบอกให้รักกันคือ ขีดเส้นใหม่ให้ทั้งสองฝ่ายอยู่ข้างเดียวกัน

ในที่ทำงานคือการมีตัวชี้วัดร่วมที่ทั้งสองแผนกได้หรือเสียพร้อมกัน ซึ่งเปลี่ยนพฤติกรรมได้เร็วกว่าการอบรมมาก

2. ทำให้กลุ่มนอกกลายเป็นคนที่มีชื่อ

ความเป็นเนื้อเดียวของกลุ่มนอกอ่อนแรงลงทันทีเมื่อเรารู้จักคนในกลุ่มนั้นเป็นรายบุคคล

ในทางปฏิบัติคือการหาโอกาสทำงานร่วมกันจริง ไม่ใช่แค่เจอกันในที่ประชุม เพราะการทำงานร่วมกันสร้างข้อมูลรายบุคคลซึ่งเป็นสิ่งที่การเหมารวมต้องการให้ขาด

3. ระวังตัวเองในนาทีที่รู้สึกว่า "พวกนั้นมันแบบนี้แหละ"

ประโยคนี้ในหัวเป็นสัญญาณที่ชัดที่สุดว่ากลไกกำลังทำงาน

คำถามที่ใช้ตรวจสอบได้ทันทีคือ "เรานึกชื่อคนในกลุ่มนั้นที่ไม่ตรงกับภาพนี้ได้ไหมสักคน" ถ้านึกไม่ออกเลย แปลว่าเรามีข้อมูลไม่พอ ไม่ใช่ว่าพวกเขาเหมือนกันจริง

4. แยกความภูมิใจในกลุ่มออกจากการดูถูกกลุ่มอื่น

การรักทีม รักบ้านเกิด หรือรักประเทศ ไม่จำเป็นต้องมาพร้อมการดูถูกฝั่งตรงข้าม สองอย่างนี้แยกกันได้และงานวิจัยชี้ว่าไม่ได้ผูกกันโดยอัตโนมัติ

การสังเกตว่าความภูมิใจของเรากำลังต้องอาศัยการลดค่าคนอื่นหรือไม่ เป็นเครื่องวัดที่ตรงที่สุด

สรุป

มนุษย์แบ่งพวกได้ทันทีแม้เกณฑ์การแบ่งจะไม่มีความหมายเลย เพราะความรู้สึกว่าตัวเองมีค่าส่วนหนึ่งมาจากกลุ่มที่สังกัด และวิธีที่ถูกที่สุดในการทำให้กลุ่มตัวเองดูดีคือทำให้กลุ่มอื่นดูแย่

ข่าวดีคือ เส้นแบ่งเลื่อนได้ คนที่เป็นคู่แข่งในบริบทหนึ่งกลายเป็นพวกเดียวกันได้ในอีกบริบทหนึ่งภายในไม่กี่วินาที

สิ่งที่ใช้ได้จริงจึงไม่ใช่การพยายามเลิกแบ่งพวก ซึ่งขัดกับธรรมชาติ แต่คือ การรู้ทันว่าเส้นแบ่งตอนนี้ใครเป็นคนขีด และขีดไว้เพื่ออะไร

คำถามที่พบบ่อย

ทำไมคนถึงทะเลาะกันเรื่องที่ไม่เกี่ยวกับตัวเองเลย

เพราะเมื่อระบุตัวเองเข้ากับกลุ่มใดแล้ว การโจมตีกลุ่มนั้นถูกประมวลผลคล้ายการโจมตีตัวเอง เรื่องที่ดูไม่เกี่ยวกับผลประโยชน์ส่วนตัวจึงกระตุ้นอารมณ์ได้แรงมาก

การรักชาติเป็นอคติกลุ่มไหม

ความภูมิใจในกลุ่มกับการดูถูกกลุ่มอื่นเป็นคนละอย่างและไม่ได้ผูกกันโดยอัตโนมัติ เกณฑ์ที่ใช้ตรวจสอบได้คือดูว่าความภูมิใจนั้นต้องอาศัยการลดค่าคนอื่นหรือเปล่า ถ้าไม่ต้อง ก็ไม่ใช่ปัญหา

ทำไมเห็นความเห็นฝั่งตรงข้ามแล้วรู้สึกว่าสุดขั้วไปหมด

ส่วนหนึ่งเพราะระบบคัดเลือกเนื้อหาแสดงความเห็นที่กระตุ้นอารมณ์ได้มากกว่าความเห็นกลาง ๆ ภาพของฝั่งตรงข้ามที่เราเห็นจึงไม่ใช่ค่าเฉลี่ยของคนฝั่งนั้น แต่เป็นส่วนที่สุดขั้วที่สุด

ทีมในบริษัทขัดแย้งกันตลอด แก้ที่คนหรือที่ระบบ

ควรดูที่ระบบวัดผลก่อน ถ้าแต่ละฝ่ายถูกวัดด้วยตัวชี้วัดที่ขัดกัน การทำดีของฝ่ายหนึ่งจะกลายเป็นภาระของอีกฝ่ายโดยโครงสร้าง การอบรมเรื่องทัศนคติจะไม่ช่วย ตราบใดที่เส้นแบ่งยังถูกขีดด้วยตัวชี้วัด

แหล่งอ้างอิง

• Tajfel H และคณะ — การทดลองกลุ่มขั้นต่ำ (minimal group paradigm) และทฤษฎีอัตลักษณ์ทางสังคม
• Sherif M — การทดลองค่าย Robbers Cave และเป้าหมายเหนือกลุ่ม พร้อมข้อวิจารณ์เรื่องการทดลองก่อนหน้าที่ล้มเหลวและไม่ได้เผยแพร่
• งานวิจัยเรื่องความเป็นเนื้อเดียวของกลุ่มนอก (out-group homogeneity effect)
• Brewer MB — งานที่ชี้ว่าความลำเอียงเข้าข้างกลุ่มในไม่จำเป็นต้องมาพร้อมความเป็นปฏิปักษ์ต่อกลุ่มนอก

อ่านต่อ: ตอนที่ 9 — ลงมือฝึกจริง · โลกกว้างขึ้นแต่จิตใจแคบลง · หมวดไลฟ์สไตล์