คล้อยตามและเชื่อฟัง — ทำไมคนธรรมดาทำเรื่องที่ตัวเองไม่เห็นด้วย

ถ้าทุกคนในห้องตอบผิดหมด ทั้งที่คำตอบถูกเห็นชัดด้วยตาเปล่า คุณจะตอบตามหรือตอบตามที่เห็น — มีคนทำการทดลองนี้จริงเมื่อเจ็ดสิบกว่าปีก่อน และผลทำให้คนตกใจมาจนทุกวันนี้

การทดลองเส้นตรงของแอช

ในทศวรรษ 2490 โซโลมอน แอช ให้ผู้เข้าร่วมนั่งในกลุ่มแล้วดูการ์ดสองใบ ใบหนึ่งมีเส้นอ้างอิงหนึ่งเส้น อีกใบมีเส้นสามเส้นให้เลือกว่าเส้นไหนยาวเท่ากัน

คำตอบง่ายมากจนแทบไม่มีทางผิด แต่คนอื่นในห้องเป็นหน้าม้าทั้งหมด และในบางรอบพวกเขาจะตอบผิดพร้อมกันอย่างมั่นใจ

ผลที่มักถูกเล่าคือ "คนส่วนใหญ่ตอบตามกลุ่ม" ซึ่งเป็นการเล่าที่คลาดเคลื่อน ตัวเลขที่แม่นกว่าคือ

• เมื่อคิดเป็น รายคำตอบ ผู้เข้าร่วมตอบตามกลุ่มราวหนึ่งในสามของรอบที่มีการกดดัน
• เมื่อคิดเป็น รายบุคคล มีผู้เข้าร่วมราวสามในสี่ที่คล้อยตามอย่างน้อยหนึ่งครั้ง
• แต่ก็มีคนจำนวนไม่น้อยที่ ไม่คล้อยตามเลยแม้แต่ครั้งเดียว

ความต่างระหว่าง "หนึ่งในสามของคำตอบ" กับ "สามในสี่ของคน" คือจุดที่คนเล่าผิดกันบ่อยที่สุด และทำให้เข้าใจว่ามนุษย์อ่อนแอกว่าความจริง

สิ่งที่การทดลองนี้บอกจริง ๆ

สิ่งที่มีค่าที่สุดจากงานของแอชไม่ใช่ตัวเลข แต่คือ เงื่อนไขที่ทำให้ผลเปลี่ยน

แถวที่สองคือบทเรียนที่นำไปใช้ได้ทันที คนที่กล้าพูดต่างหนึ่งคน เปลี่ยนพลวัตทั้งห้องได้ ไม่ใช่เพราะเขาโน้มน้าวใคร แต่เพราะเขาทำให้ความเห็นต่างเป็นเรื่องที่พูดได้

ในทางปฏิบัติแปลว่า ถ้าคุณเคยรู้สึกว่า "คงมีแต่เราที่คิดแบบนี้" ในที่ประชุม มีความเป็นไปได้สูงว่ามีคนอื่นคิดเหมือนกันแต่รอให้มีคนพูดก่อน

การทดลองเชื่อฟังของมิลแกรม

ในทศวรรษ 2500 สแตนลีย์ มิลแกรม ให้ผู้เข้าร่วมสวมบทบาท "ครู" ที่ต้องกดปุ่มช็อตไฟฟ้าใส่ "นักเรียน" ทุกครั้งที่ตอบผิด โดยเพิ่มระดับขึ้นเรื่อย ๆ

ความจริงคือไม่มีไฟฟ้าจริง และนักเรียนเป็นนักแสดง แต่ผู้เข้าร่วมไม่รู้

ผลที่รู้จักกันทั่วโลกคือ ในเงื่อนไขหนึ่ง ผู้เข้าร่วมราว 65% กดจนถึงระดับสูงสุด ซึ่งถูกใช้เป็นหลักฐานว่าคนธรรมดาทำเรื่องเลวร้ายได้ถ้ามีคนสั่ง

สิ่งที่ต้องเพิ่มเข้าไปเพื่อความถูกต้องมีสามข้อ

• ตัวเลข 65% มาจากเงื่อนไขเดียว มิลแกรมทำหลายเงื่อนไข และผลต่างกันมาก เมื่อผู้ทดลองสั่งทางโทรศัพท์แทนการนั่งอยู่ด้วย อัตราการเชื่อฟังลดลงอย่างชัดเจน และเมื่อมีคนอื่นปฏิเสธให้เห็นก่อน ก็ลดลงมากเช่นกัน
• ผู้ทดลองไม่ได้ทำตามบทเสมอ การตรวจเอกสารในภายหลังพบว่ามีการกดดันเกินกว่าบทที่กำหนดไว้ในบางกรณี
• ผู้เข้าร่วมบางส่วนสงสัยว่าไฟฟ้าไม่จริง ซึ่งกระทบการตีความผลโดยตรง

ข้อสรุปที่ยังยืนได้คือ บริบทและอำนาจมีอิทธิพลต่อพฤติกรรมมากกว่าที่คนประเมิน แต่ตัวเลขเดียวโดด ๆ ว่า 65% ไม่ควรถูกยกมาเป็นกฎธรรมชาติของมนุษย์

การทดลองที่ไม่ควรเล่าต่อแล้ว — คุกสแตนฟอร์ด

การทดลองที่ถูกอ้างถึงมากที่สุดในหัวข้อนี้คือการทดลองคุกจำลองที่มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ดในปี 2514 ซึ่งเล่ากันว่านักศึกษาที่ถูกสุ่มให้เป็นผู้คุมกลายเป็นคนโหดร้ายภายในไม่กี่วัน

งานตรวจสอบเอกสารต้นฉบับที่ตีพิมพ์ในปี 2562 หักล้างเรื่องเล่านี้อย่างหนัก ประเด็นหลักที่พบคือ

• ผู้คุม ถูกชี้นำและได้รับการอบรมให้แสดงพฤติกรรมแข็งกร้าว ไม่ใช่เปลี่ยนไปเองตามบทบาทอย่างที่เล่ากัน
• ผู้จัดการทดลองมีส่วนกำกับพฤติกรรมโดยตรง ทั้งที่ภายหลังระบุว่าผู้คุมไม่ได้รับการอบรมใด ๆ
• ระเบียบและกิจวัตรที่อ้างว่าผู้คุมคิดขึ้นเอง แทบเหมือนกับการทดลองก่อนหน้าที่มีอยู่แล้ว
• ผู้เข้าร่วมมีแนวโน้มแสดงพฤติกรรมตามที่คิดว่าผู้วิจัยต้องการเห็น

สิ่งที่นำไปใช้ได้จริง

1. รู้ว่าเงื่อนไขไหนทำให้เราอ่อนไหว

จากทั้งสองการทดลอง เงื่อนไขที่ทำให้คนคล้อยตามหรือเชื่อฟังมากที่สุดมีร่วมกันคือ ต้องแสดงจุดยืนต่อหน้าคนอื่น มีผู้มีอำนาจอยู่ใกล้ และไม่มีใครเห็นต่างให้เห็นก่อน

ถ้าจะต้องตัดสินใจสำคัญ ให้พยายามเลี่ยงเงื่อนไขทั้งสามข้อนี้ เช่น ขอเวลาไปคิดคนเดียวก่อนตอบ หรือขอให้ทุกคนเขียนความเห็นลงกระดาษก่อนพูดออกมา

2. ออกแบบการประชุมให้ความเห็นต่างออกมาได้

วิธีที่ได้ผลชัดคือ ให้คนที่มีอำนาจน้อยที่สุดพูดก่อน และคนที่มีอำนาจมากที่สุดพูดท้ายสุด

เหตุผลตรงไปตรงมา เมื่อหัวหน้าพูดความเห็นก่อน ห้องนั้นก็มีคำตอบของกลุ่มแล้ว การพูดต่างหลังจากนั้นมีต้นทุนสูงขึ้นมาก

3. เป็นคนที่หนึ่ง

เมื่อรู้แล้วว่าการมีคนเห็นต่างเพียงคนเดียวลดแรงกดดันของกลุ่มลงได้มาก การเป็นคนแรกที่พูดจึงมีค่าเกินกว่าน้ำหนักความเห็นของตัวเอง

ไม่จำเป็นต้องปะทะ แค่พูดว่า "ผมมองต่างนิดหนึ่ง ขอลองเสนออีกมุมได้ไหม" ก็เพียงพอที่จะเปิดพื้นที่ให้คนอื่น

4. แยกความเคารพออกจากการเชื่อฟัง

สังคมไทยให้ค่ากับการเคารพผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการทำตามคำสั่งที่ขัดกับสิ่งที่ถูกต้อง

ประโยคที่ใช้ได้จริงคือการถามกลับอย่างสุภาพ เช่น "ขอเข้าใจเหตุผลเพิ่มอีกนิดได้ไหมครับ" ซึ่งไม่ได้ท้าทายอำนาจ แต่บังคับให้เหตุผลถูกพูดออกมา และหลายครั้งนั่นเพียงพอที่จะทำให้คำสั่งที่ไม่สมเหตุสมผลถูกทบทวนเอง

สรุป

คนคล้อยตามกลุ่มและเชื่อฟังผู้มีอำนาจมากกว่าที่ตัวเองประเมิน แต่ไม่ได้แปลว่าไร้ทางเลือก เพราะเงื่อนไขที่ทำให้เกิดนั้นชัดเจนและออกแบบให้ต่างออกไปได้

สิ่งที่ควรจำมากที่สุดจากตอนนี้มีสองข้อ ข้อแรกคือ คนเห็นต่างเพียงคนเดียวเปลี่ยนทั้งห้องได้ ข้อที่สองคือ งานวิจัยชื่อดังไม่ได้เท่ากับงานวิจัยที่ยังเชื่อถือได้ การทดลองคุกสแตนฟอร์ดเป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุด

คำถามที่พบบ่อย

คนส่วนใหญ่คล้อยตามกลุ่มจริงไหม

ต้องแยกวิธีนับ ในการทดลองของแอช ผู้เข้าร่วมคล้อยตามราวหนึ่งในสามของคำตอบที่ถูกกดดัน และมีราวสามในสี่ที่คล้อยตามอย่างน้อยหนึ่งครั้ง แต่ก็มีคนจำนวนไม่น้อยที่ไม่คล้อยตามเลย การเล่าว่า "คนส่วนใหญ่ตอบตามกลุ่มเสมอ" จึงเกินจริง

การทดลองคุกสแตนฟอร์ดยังใช้อ้างอิงได้ไหม

ไม่ควรใช้เป็นหลักฐานว่าบทบาทเปลี่ยนคนได้เอง เพราะการตรวจเอกสารต้นฉบับในปี 2562 พบว่าผู้คุมถูกชี้นำให้แสดงพฤติกรรมแข็งกร้าว และมีปัญหาเรื่องผู้เข้าร่วมทำตามสิ่งที่คิดว่าผู้วิจัยต้องการ

แล้วสรุปว่าคนดีทำเรื่องแย่ได้ไหม

ได้ และมีหลักฐานจากประวัติศาสตร์จริงมากกว่าจากห้องทดลอง แต่กลไกที่อธิบายได้ดีกว่าคือบริบทที่ค่อย ๆ เลื่อนเส้น การกระจายความรับผิดชอบจนไม่มีใครรู้สึกว่าเป็นคนตัดสินใจ และการที่ไม่มีใครพูดคัดค้านให้เห็น

ถ้ากลัวเสียงานหรือเสียความสัมพันธ์ ควรพูดต่างไหม

ไม่จำเป็นต้องปะทะทุกเรื่อง การเลือกว่าเรื่องไหนคุ้มที่จะพูดเป็นทักษะในตัวมันเอง วิธีที่มีต้นทุนต่ำคือถามเพื่อขอเหตุผลแทนการคัดค้านตรง ๆ และเลือกพูดเป็นการส่วนตัวก่อนแทนการพูดกลางที่ประชุม

แหล่งอ้างอิง

• Asch SE — การทดลองการคล้อยตามด้วยการตัดสินความยาวเส้น และเงื่อนไขที่ทำให้ผลเปลี่ยน
• Milgram S — การทดลองการเชื่อฟังผู้มีอำนาจ พร้อมงานตรวจสอบเอกสารในภายหลังที่ชี้ข้อจำกัดด้านวิธีวิจัย
• Le Texier T (2562) Debunking the Stanford Prison Experiment — American Psychologist (PubMed)
• Revisiting the Stanford prison experiment: Examining demand characteristics in the guard orientation

อ่านต่อ: ตอนที่ 6 — หน้ากากที่เราสวม · กลับไปตอนที่ 1 · หมวดไลฟ์สไตล์