ถ้าถามว่าแม่น้ำคงคาเริ่มต้นที่ไหน คำตอบที่ชี้ได้ด้วยนิ้วคือปากถ้ำน้ำแข็งกว้างไม่กี่สิบเมตรบนเทือกเขาหิมาลัย น้ำที่ไหลออกมาจากตรงนั้นขุ่นข้นด้วยผงหิน เย็นจัด และยังไม่ได้ชื่อว่าคงคา
ต้นน้ำคือปากถ้ำน้ำแข็งชื่อ “เกามุข”
จุดกำเนิดที่ยอมรับกันคือ เกามุข (Gaumukh) ปากของธารน้ำแข็งคงโคตรี ในรัฐอุตตราขัณฑ์ ประเทศอินเดีย ชื่อนี้แปลว่า “ปากวัว” ตามรูปร่างของช่องน้ำแข็งที่น้ำไหลลอดออกมา ระดับความสูงของจุดนี้แหล่งข้อมูลยังให้ตัวเลขไม่ตรงกัน บ้างระบุราว 3,892 เมตร บ้างราว 4,356 เมตร ส่วนหนึ่งเพราะปากธารน้ำแข็งไม่ได้อยู่กับที่ — มันถอยร่นขึ้นไปตามการละลายทุกปี
น้ำที่ออกจากเกามุขยังไม่เรียกว่าคงคา แต่เรียกว่า แม่น้ำภควตี (Bhagirathi)
ชื่อ “คงคา” เริ่มที่เมืองเทวประยาค ไม่ใช่ที่ธารน้ำแข็ง
ภควตีไหลลงใต้ราว 200 กิโลเมตร ไปบรรจบกับ แม่น้ำอลกนันทา (Alaknanda) ที่เมืองเทวประยาค จุดนั้นเองที่แม่น้ำเปลี่ยนชื่อเป็น “คงคา”
ที่น่าสนใจคือสองสายนี้ถูกเลือกไม่เหมือนกันในสองมุมมอง ตามความเชื่อและธรรมเนียมฮินดูถือว่า ภควตีคือต้นสายของคงคา แต่ในทางอุทกวิทยาที่วัดกันด้วยความยาวและปริมาณน้ำ อลกนันทายาวกว่า จึงเป็นสายที่ควรนับเป็นต้นน้ำ คำถามว่า “คงคาเริ่มที่ไหน” จึงมีคำตอบสองชุดที่ถูกทั้งคู่ ขึ้นกับว่าใช้เกณฑ์อะไร
250 กิโลเมตรแรก ทิ้งความสูงไปเกือบหมด
สิ่งที่เห็นชัดที่สุดในเส้นทางของคงคาคือมันทิ้งระดับความสูงเร็วมากในช่วงต้น จากเกือบ 3,900 เมตรที่เกามุข เหลือราว 300 เมตรเมื่อถึงเมืองหริทวาร ซึ่งเป็นจุดที่แม่น้ำพ้นเทือกเขาออกสู่ที่ราบ ระยะทางช่วงนั้นเพียงราว 250 กิโลเมตร
หลังจากนั้นอีกกว่า 2,200 กิโลเมตรที่เหลือ แม่น้ำแทบไม่มีความสูงให้ทิ้งแล้ว มันจึงไหลช้า คดเคี้ยว และพาตะกอนไปกองไว้ตลอดทาง นี่คือเหตุผลที่ที่ราบลุ่มคงคากลายเป็นพื้นที่เกษตรที่เลี้ยงคนได้มหาศาล และเป็นเหตุผลเดียวกับที่มันท่วมง่าย
ระหว่างทางมีน้ำจากสายอื่นมาสมทบเรื่อย ๆ จุดที่คนรู้จักมากที่สุดคือเมืองประยาคราช ที่แม่น้ำยมุนาไหลมารวม ก่อนจะผ่านพาราณสีและปัฏนาลงไป
ปลายทาง: สามเหลี่ยมปากแม่น้ำที่ใหญ่ที่สุดในโลก
ก่อนออกทะเล คงคาแยกสายออกเป็นหลายช่อง ส่วนหนึ่งไหลเข้าบังกลาเทศไปรวมกับแม่น้ำพรหมบุตร แล้วกระจายเป็นเครือข่ายลำน้ำกว้างใหญ่ในเขตป่าชายเลนสุนทรพนะ ก่อนลง อ่าวเบงกอล
น้ำที่ออกจากปากถ้ำน้ำแข็งบนหิมาลัยจึงจบทางที่ป่าโกงกางริมทะเลเขตร้อน โดยผ่านภูมิประเทศเกือบทุกแบบที่แม่น้ำสายหนึ่งจะผ่านได้
ทำไมตัวเลขความยาวถึงไม่ตรงกัน
ตัวเลขที่พบบ่อยคือราว 2,525 กิโลเมตร แต่บางแหล่งให้ราว 2,510 กิโลเมตร ความต่างมาจากสามเรื่อง คือเริ่มนับจากต้นสายไหน (ภควตีหรืออลกนันทา) วัดความคดเคี้ยวละเอียดแค่ไหน และนับปลายทางถึงช่องไหนในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ เรื่องนี้ไม่ได้เกิดกับคงคาสายเดียว แต่เกิดกับแม่น้ำใหญ่แทบทุกสายในโลก
ซีรีส์ ตามสายน้ำ
ซีรีส์นี้ตามแม่น้ำสายใหญ่ทีละสาย ตั้งแต่จุดที่น้ำหยดแรกออกมา ไปจนถึงจุดที่มันลงทะเล อ่านตอนอื่นได้ที่ หน้ารวมบทความ
