60 ปีที่ไทยเปลี่ยน — เร็วหรือช้าเกินไป? บทเรียนจากแผนพัฒนาฯ สู่เศรษฐกิจพอเพียง

60 ปีที่ไทยเปลี่ยน — เร็วหรือช้าเกินไป?

ปี 2504 คนไทยมีรายได้เฉลี่ยแค่ 2,100 บาทต่อปี — น้อยกว่าค่าแรงขั้นต่ำรายวันในปัจจุบัน

40 ปีต่อมา ตัวเลขนั้นกลายเป็น 77,000 บาท เพิ่มขึ้น 37 เท่า สัดส่วนคนจนหายไปจากร้อยละ 57 เหลือแค่ 11.4

ฟังดูเหมือนปาฏิหาริย์ แต่ทำไมคนไทยส่วนใหญ่ยังรู้สึกว่า "ไม่ถึงไหน"?

จุดเริ่มต้น — เมื่อธนาคารโลกมาบอกว่าต้องทำอย่างนี้

ปลายทศวรรษ 2490 ไทยมีปัญหาเศรษฐกิจหนัก รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงครามตัดสินใจเชิญ ธนาคารโลก เข้ามาสำรวจสภาพเศรษฐกิจไทยระหว่างปี 2500–2501

คำแนะนำที่ได้กลับมาชัดเจน: ส่งเสริมเอกชน, ลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน, มุ่งสู่อุตสาหกรรม

ปี 2504 สมัยจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ แผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติฉบับแรกจึงถือกำเนิด ไทยเดินหน้าตามสูตรของตะวันตกทุกขั้นตอน — สร้างถนน ขยายไฟฟ้า ดึงนักลงทุนต่างชาติ

และมันได้ผล อย่างน้อยก็ในช่วงแรก

7 ฉบับ 40 ปี — ตัวเลขดี แต่อะไรบางอย่างผิดปกติ

แผนพัฒนาฯ ถูกปรับปรุงทุก 5 ปี ฉบับแล้วฉบับเล่า แต่ละฉบับเพิ่มมิติใหม่เข้าไป

ฉบับที่ 1–2 เน้นโครงสร้างพื้นฐาน ฉบับที่ 3 เริ่มคิดเรื่องสังคม ฉบับที่ 4–6 พยายามกระจายรายได้ ฉบับที่ 7 พูดถึงความยั่งยืน

แต่ตลอด 40 ปี แก่นแท้ไม่เปลี่ยน — เติบโตก่อน แก้ปัญหาทีหลัง

"แม้เศรษฐกิจขยายตัวในระดับดี แต่สังคมมีปัญหา และการพัฒนาไม่ยั่งยืน" — บทสรุปอย่างเป็นทางการของแผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 1–7

ผลที่ได้คือเมืองโตเร็ว ชนบทตามไม่ทัน คนในกรุงเทพฯ กับคนในอีสานอยู่ในประเทศเดียวกัน แต่ชีวิตต่างกันราวกับอยู่คนละโลก

วันที่ฟองสบู่แตก — และบทเรียนที่แพงที่สุดในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทย

2 กรกฎาคม 2540 ธนาคารแห่งประเทศไทยประกาศลอยตัวค่าเงินบาท

ในชั่วข้ามคืน เงินบาทอ่อนค่าจาก 25 บาทต่อดอลลาร์ เป็นเกือบ 56 บาท บริษัทที่กู้เงินดอลลาร์มาลงทุนพังพินาศ คนตกงานหลายแสนคน และวิกฤตลามไปทั้งเอเชียในเวลาไม่กี่สัปดาห์

สิ่งที่น่าคิดคือ แผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 8 เพิ่งเริ่มใช้ได้แค่ 1 ปี ก่อนที่วิกฤตจะระเบิด

ฉบับที่ 8 นั้นพูดถึงการ "ให้คนเป็นศูนย์กลาง" ครั้งแรก แต่ยังไม่ทันได้ลงมือทำจริงจัง เศรษฐกิจก็พังไปเสียก่อน

ไทยต้องขอความช่วยเหลือจาก IMF ยอมรับเงื่อนไขที่เจ็บปวด และเริ่มถามตัวเองว่า — เราเดินมาผิดทางหรือเปล่า?

เศรษฐกิจพอเพียง — คำตอบที่รอมา 30 ปี

ขณะที่วิกฤตกำลังเผาไหม้อยู่ในปี 2540 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระราชทาน "ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง" อย่างเป็นทางการในพระราชดำรัสปีนั้น

แต่ความจริงคือ แนวคิดนี้มีมานานกว่า 30 ปีแล้ว ตั้งแต่พระราชดำรัสเรื่องการพัฒนาชนบทในทศวรรษ 2510

หลักการสำคัญคือ ความพอประมาณ ความมีเหตุผล และภูมิคุ้มกัน — ไม่ใช่การปฏิเสธความเจริญ แต่เป็นการเติบโตบนพื้นฐานที่มั่นคง

ปี 2545 แผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 9 อัญเชิญปรัชญานี้มาเป็นแกนกลาง นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่ไทยเลิกลอกการบ้านจากตะวันตกล้วนๆ และหันมาใช้แนวคิดที่เกิดจากความเข้าใจสังคมไทยเอง

ไทยในโลกที่เปลี่ยน — จากผู้ตามสู่ผู้มีบทบาท

ขณะที่เรื่องภายในกำลังปรับตัว ภาพภายนอกก็เปลี่ยนไปด้วย

ปี 2510 ไทยเป็นหนึ่งใน 5 ผู้ก่อตั้งอาเซียน ด้วยวิสัยทัศน์ว่าภูมิภาคจะแข็งแกร่งกว่าหากมัดรวมกัน

วันนี้ อาเซียนมี 10 ประเทศ และในปี 2563 ได้ร่วมลงนาม RCEP สร้างเขตการค้าเสรีที่ใหญ่ที่สุดในโลก ครอบคลุมประชากร 2,200 ล้านคน หรือกว่า 1 ใน 4 ของมนุษยชาติทั้งหมด

ไทยอยู่ในศูนย์กลางทางภูมิศาสตร์ของกลุ่มนี้พอดี ทั้งทางบกและทางทะเล ความได้เปรียบนี้ไม่ได้เกิดจากโชคชะตา แต่เกิดจากการตัดสินใจสร้างพันธมิตรตั้งแต่ 50 ปีก่อน

แล้วเราเร็วหรือช้าเกินไปกันแน่?

ย้อนกลับไปที่คำถามตั้งต้น

ตัวเลขบอกว่าไทยเร็วมาก — 37 เท่าใน 40 ปี คือความสำเร็จที่หลายประเทศใฝ่ฝัน

แต่สังคมบอกว่าช้า — ช้าเกินไปในการกระจายผลประโยชน์ ช้าเกินไปในการยอมรับว่าโมเดลเก่ามีปัญหา และช้าเกินไปในการเปลี่ยนแปลงก่อนที่วิกฤตจะมาบังคับ

บทเรียนที่แท้จริงจาก 60 ปีนี้อาจไม่ใช่เรื่องตัวเลข GDP แต่เป็นเรื่องของ ใครได้รับผลจากการเติบโตนั้น และ เราพร้อมจะยอมรับความจริงเร็วแค่ไหน ก่อนที่วิกฤตจะมาบอกแทน

แหล่งอ้างอิง

โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า. คู่มือการสอนอบรมวิชาประวัติศาสตร์ชาติไทย (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2565). กองทัพบก, 2565. บทที่ 6–7 หน้า 193–196

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 1–13. nesdc.go.th

ธนาคารแห่งประเทศไทย. รายงานประจำปีและสถิติเศรษฐกิจไทย. bot.or.th

Warr, P.G. & Nidhiprabha, B. Thailand's Macroeconomic Miracle. World Bank, 1996

Phongpaichit, P. & Baker, C. Thailand: Economy and Politics. Oxford University Press, 2002