ชื่อพายุมาจากไหน — ใครตั้ง ทำไมต้องมีชื่อ และทำไมบางชื่อถูกปลดระวาง

ทุกครั้งที่มีพายุเข้า คำถามที่ตามมาเสมอคือ “ใครเป็นคนตั้งชื่อ” และ “ทำไมต้องเป็นชื่อนี้” บางคนสงสัยว่าทำไมพายุถึงมีชื่อไทยอย่างทุเรียนหรือมังคุด บางคนสงสัยว่าทำไมชื่อบางชื่อหายไปไม่กลับมาอีก

ตอนแรกของซีรีส์นี้ตอบให้ครบทั้งชุด เพราะทุกตอนที่เหลือจะพูดถึงพายุที่มีชื่อทั้งนั้น

ทำไมพายุต้องมีชื่อ

เหตุผลไม่ใช่ความสวยงาม แต่เป็นเรื่องความปลอดภัย ในหนึ่งฤดูอาจมีพายุหลายลูกอยู่ในทะเลพร้อมกัน ถ้าเรียกด้วยพิกัดหรือหมายเลข การสื่อสารระหว่างเรือ นักบิน หน่วยกู้ภัย และสื่อจะสับสนทันที

ชื่อสั้น ๆ ที่ออกเสียงง่ายทำให้คำเตือนส่งต่อได้เร็วและผิดพลาดน้อย และทำให้คนจำได้ว่า “พายุลูกที่กำลังมา” กับ “พายุลูกที่ผ่านไปแล้ว” ไม่ใช่ลูกเดียวกัน

ประวัติการตั้งชื่อ — จากชื่อนักบุญถึงระบบสากล

ธรรมเนียมการเรียกพายุด้วยชื่อเก่ากว่าที่หลายคนคิด

• ยุคแรกในแคริบเบียน — ชาวสเปนในภูมิภาคนี้เรียกพายุตามชื่อนักบุญประจำวันที่พายุเข้า เป็นวิธีที่ใช้กันมาก่อนมีอุตุนิยมวิทยาสมัยใหม่
• ปลายศตวรรษที่ 19 — นักอุตุนิยมวิทยาชาวออสเตรเลียเริ่มตั้งชื่อพายุอย่างเป็นระบบ รวมถึงการตั้งตามชื่อบุคคลที่เขาไม่ชอบ ซึ่งกลายเป็นเกร็ดที่ถูกเล่าต่อมาจนถึงทุกวันนี้
• ช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง — นักพยากรณ์อากาศของกองทัพสหรัฐฯ ในแปซิฟิกใช้ชื่อผู้หญิง เรียกพายุอย่างไม่เป็นทางการ เพราะสั้นและสื่อสารทางวิทยุได้ชัด
• ทศวรรษ 1950 — ระบบเริ่มเป็นทางการและใช้ชื่อผู้หญิงล้วน
• ปลายทศวรรษ 1970 — เปลี่ยนมาสลับชื่อชายหญิง หลังมีข้อวิจารณ์เรื่องความเหมาะสม
• ปี 2543 (ค.ศ. 2000) เป็นต้นมา — แปซิฟิกตะวันตกเฉียงเหนือ ซึ่งเป็นแอ่งที่พายุเข้าไทย เปลี่ยนมาใช้รายชื่อที่ประเทศสมาชิกร่วมกันเสนอ แทนการใช้ชื่อคนแบบตะวันตก

แต่ละมหาสมุทรมีเจ้าของรายชื่อคนละชุด

ไม่มีรายชื่อพายุกลางของโลก แต่แบ่งตามแอ่งมหาสมุทร แต่ละแอ่งมีหน่วยงานรับผิดชอบของตัวเอง นี่คือเหตุผลที่ชื่อพายุในแอตแลนติกฟังดูเป็นชื่อคนตะวันตก ส่วนแถวบ้านเราเป็นชื่อดอกไม้ ผลไม้ และสัตว์

สำหรับพายุที่เกี่ยวข้องกับไทยโดยตรงคือแอ่ง แปซิฟิกตะวันตกเฉียงเหนือ ซึ่งดูแลโดยคณะกรรมการไต้ฝุ่นภายใต้องค์การอุตุนิยมวิทยาโลก มีประเทศและเขตแดนสมาชิกร่วมกันเสนอชื่อ และไทยเป็นหนึ่งในสมาชิกนั้น

ชื่อไทยในรายชื่อพายุ

ชื่อที่ไทยเสนอเข้าไปมักเป็นคำที่คนไทยคุ้นเคย ทั้งชื่อผลไม้ ดอกไม้ และชื่อจากวรรณคดีหรือเทพปกรณัม เวลามีข่าวว่า “ไต้ฝุ่นทุเรียน” หรือ “ไต้ฝุ่นมังคุด” จึงไม่ใช่เรื่องบังเอิญหรือเรื่องตลก แต่เป็นชื่อที่ไทยเสนอตามระบบ

จุดที่คนมักเข้าใจผิดคือคิดว่าชื่อไทยแปลว่าพายุลูกนั้นเกิดในไทยหรือจะเข้าไทย ซึ่งไม่จริงเลย ชื่อถูกหยิบมาใช้เรียงตามลำดับในรายชื่อ ไม่เกี่ยวกับว่าพายุจะไปทางไหน ไต้ฝุ่นชื่อไทยหลายลูกไม่เคยเฉียดประเทศไทยด้วยซ้ำ

รายชื่อที่ใช้อยู่มีการแก้ไขเป็นระยะเมื่อมีชื่อถูกปลดระวาง ถ้าอยากดูรายชื่อล่าสุดที่ใช้จริง ให้ดูจากประกาศของกรมอุตุนิยมวิทยา ซึ่งอัปเดตตามมติของคณะกรรมการไต้ฝุ่น

ทำไมบางชื่อถูกปลดระวาง

ตามปกติรายชื่อพายุจะถูกวนกลับมาใช้ใหม่เมื่อหมดรอบ แต่ถ้าพายุลูกไหนสร้างความเสียหายหรือ คร่าชีวิตมากเป็นพิเศษ ประเทศที่ได้รับผลกระทบสามารถขอให้ ปลดชื่อนั้นออกถาวร ได้ แล้วเสนอชื่อใหม่มาแทนในตำแหน่งเดิม

เหตุผลมีสองข้อ ข้อแรกคือความรู้สึกของผู้สูญเสีย การได้ยินชื่อเดิมซ้ำอีกในอีกไม่กี่ปีถัดมาเป็นเรื่องที่โหดร้าย ข้อสองคือความชัดเจนในการอ้างอิง เพราะชื่อนั้นถูกใช้ในเอกสาร งานวิจัย และคดีความจำนวนมากไปแล้ว การนำกลับมาใช้จะทำให้สับสน

ชื่อระดับที่ถูกปลดระวางจึงกลายเป็นเครื่องหมายบอกความรุนแรงไปในตัว — ถ้าชื่อไหนถูกปลด แปลว่าเหตุการณ์นั้นหนักจริง

ระดับความแรงกับชื่อเรียกไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

อีกจุดที่สับสนบ่อยคือคำว่าไต้ฝุ่น เฮอริเคน และไซโคลน หลายคนคิดว่าเป็นพายุคนละชนิด ความจริงคือปรากฏการณ์เดียวกัน แต่เรียกต่างกันตามมหาสมุทรที่มันเกิด ส่วนคำว่าดีเปรสชันหรือพายุโซนร้อนคือการแบ่งตามความเร็วลม ไม่ใช่ชื่อเฉพาะของลูกไหน

ถ้าอยากเข้าใจส่วนนี้ให้ละเอียด อ่านต่อได้ที่ ไต้ฝุ่น เฮอริเคน ไซโคลน ต่างกันยังไง และ พายุหมุนเขตร้อนเกิดได้อย่างไร

คำถามที่พบบ่อย

ใครเป็นคนเลือกว่าจะใช้ชื่อไหนกับพายุลูกไหน

ไม่มีใครเลือกรายลูก ชื่อถูกหยิบเรียงตามลำดับในรายชื่อที่ตกลงกันไว้ล่วงหน้า เมื่อพายุก่อตัวถึงระดับที่ต้องตั้งชื่อ ศูนย์อุตุนิยมวิทยาที่รับผิดชอบแอ่งนั้นจะใช้ชื่อถัดไปในคิว

พายุลูกเดียวมีได้หลายชื่อไหม

ได้ และเกิดบ่อยในแถบเรา เพราะฟิลิปปินส์มีระบบตั้งชื่อของตัวเองซ้อนอีกชั้นสำหรับพายุที่เข้าเขตรับผิดชอบ พายุลูกเดียวจึงอาจมีชื่อสากลหนึ่งชื่อและชื่อฟิลิปปินส์อีกหนึ่งชื่อพร้อมกัน

ชื่อไทยที่เคยถูกปลดระวางมีไหม

มี เมื่อพายุที่ใช้ชื่อไทยสร้างความเสียหายรุนแรงในประเทศอื่น ประเทศนั้นก็ขอปลดชื่อได้ตามระบบเดียวกัน แล้วไทยจะเสนอชื่อใหม่เข้าไปแทนในตำแหน่งเดิม รายละเอียดว่าชื่อไหนถูกปลดเมื่อไร ดูได้จากประกาศของกรมอุตุนิยมวิทยาและคณะกรรมการไต้ฝุ่น

ทำไมพายุบางลูกไม่มีชื่อ

เพราะยังไม่ถึงเกณฑ์ ระบบจะได้ชื่อก็ต่อเมื่อความเร็วลมสูงถึงระดับพายุโซนร้อน ถ้ายังเป็นแค่หย่อมความกดอากาศต่ำหรือดีเปรสชัน จะถูกเรียกด้วยหมายเลขเท่านั้น

ตอนต่อไป: ไต้ฝุ่นแฮเรียต 2505 — คืนที่แหลมตะลุมพุกหายไป และสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้น

แหล่งอ้างอิง

• กรมอุตุนิยมวิทยา — ข้อมูลพายุที่มีผลกระทบต่อประเทศไทย และรายชื่อพายุที่ใช้ในปัจจุบัน
• WMO Typhoon Committee — ระบบตั้งชื่อพายุในแปซิฟิกตะวันตกเฉียงเหนือและการปลดระวางชื่อ
• Joint Typhoon Warning Center และ Japan Meteorological Agency — บันทึกเส้นทางและความรุนแรง

ตัวเลขผู้เสียชีวิตจากภัยพิบัติในอดีตมักต่างกันตามแหล่งที่บันทึก บทความนี้จึงระบุเป็นช่วงและบอกที่มาไว้ทุกครั้ง สำหรับสถานการณ์พายุปัจจุบัน ให้ยึดประกาศของกรมอุตุนิยมวิทยาเป็นหลัก